Szmul Gelbfisz, chłopak z warszawskich Nalewek, przez 90 lat
walczył o to, by „być w życiu kimś”. Odszedł w 1974 roku jako Samuel Goldwyn,
współtwórca Hollywood i dwóch studiów filmowych noszących jego nazwisko.
Jest kwiecień 1894 roku. W Atlancie Thomas Alva Edison
sprzedaje pierwsze 25 sztuk najnowszego wynalazku, „urządzenia do ożywiania
zdjęć”.
W czasie
pokazów w Nowym Jorku i Chicago kinematoskopy zarabiają w jeden dzień 120
dolarów – sumę w owych czasach niebagatelną. Gdy
w Ameryce rodzi się przemysł filmowy, w Warszawie Szmul Gelbfisz kończy dopiero
15 lat. Najstarszy syn Hanny i Dawida mieszka z rodzicami oraz
piątką rodzeństwa w dwupokojowym mieszkaniu w dzielnicy żydowskiej. Z braćmi
Barelem i Benem musi zmieścić się w jednym łóżku.
Szmul wygląda jak typowy
chasydzki nastolatek – długie pejsy, czarny kapelusz. Jednak
wkrótce zmieni wygląd. Chce wyruszyć na Zachód. Warszawa
jest w tym czasie największym skupiskiem Żydów na świecie – mieszka ich tu
ponad 130 tysięcy. Wielu marzy o Ameryce. Wielka emigracja do
niej trwa od lat 70. XIX wieku. W ciągu kilku dekad Stany Zjednoczone
wchłaniają 23 miliony ludzi, w tym tysiące Żydów ze środkowej i wschodniej
Europy.
16-letni Szmul Gelbfisz wyrusza na
własnych nogach z Warszawy do Hamburga, zaopatrzony jedynie w
niewielką kwotę oraz adres do mieszkających tam znajomych matki. Za łapówkę
przekracza granicę zaborów rosyjskiego i pruskiego, wpław przeprawia się przez
Odrę.
P
o pokonaniu pieszo ponad 850 kilometrów dostaje
pracę przy wyrobie rękawiczek u rodziny Liebglidów, jednak Hamburg jest tylko
przystankiem. Kolejnym etapem jest Birmingham, gdzie
mieszka jego ciotka. Pieniądze na prom i pociąg dają mu znajomi z Hamburga. 200
km z Londynu Szmul pokonuje pieszo.
Mąż ciotki, Mark Lindeshat, zajmuje się kowalstwem i
sprzedażą gąbek. Pierwsza praca nie odpowiada Szmulowi. Druga – znacznie
bardziej. Pewnego dnia po prostu znika z całym wielotygodniowym
utargiem. Kilkanaście dni później rejestruje się jako Sam Goldberg na
liście pasażerów statku „Labrador”, który 26 listopada 1898 roku wypływa z
Liverpoolu do kanadyjskiego Halifaxu. 4 grudnia dziewiętnastolatek,
przedstawiający się teraz jako Samuel Goldfish, stawia stopę w wymarzonej
Ameryce. Nielegalnie przedostaje się do USA. Kolejnym etapem jego
podróży jest miasto Gloversville w stanie Nowy Jork.
Gloversville to największe w USA centrum produkcji
rękawiczek, wartość ich sprzedaży sięga 15 mln dolarów rocznie. Goldfish,
z niewielkim doświadczeniem zdobytym w Hamburgu, zaczyna od zera, ale szybko
pnie się po szczeblach kariery.
W 1906 roku jest już dyrektorem
sprzedaży jednej z największych firm w branży, Elite Glove Company. Zarabia 18
tysięcy dolarów rocznie, sto razy więcej niż przed sześcioma laty. Od dwóch lat
ma też amerykańskie obywatelstwo. W 1910 roku 31-letni zamożny już Goldfish
przenosi się do Nowego Jorku i staje przed dylematem – w co zainwestować
pieniądze. Jedną z możliwości jest kino.
Szlak jest częściowo przetarty przez innych żydowskich
imigrantów, którzy dorobili się w USA. Pochodzący z Węgier Adolph Zukor,
„wynalazca” kołnierza z lisa, już w 1903 roku zaczął inwestować pieniądze
zarobione przez firmę kuśnierską w kinoteatry: takie były początki Paramount
Pictures. Lazar Meir z Mińska, znany teraz jako Louis B. Mayer,
pierwsze kino kupił w 1907 roku za pieniądze zarobione na handlu złomem.
Podobnie William Fox, który zanim założył 20th Century Fox,
prowadził firmę krawiecką. Carl Laemmle, przyszły założyciel Universal Studios,
w salę kinową zainwestował zyski, jakie przynosił mu handel tekstyliami w
Chicago. Pochodzący spod Makowa Mazowieckiego czterej bracia Warnerowie, zanim
stali się znanymi producentami filmowymi, pomagali ojcu prowadzić warsztat
szewski i sklep z rowerami.
Wszyscy pochodzili ze środkowoeuropejskich żydowskich rodzin
i wszyscy zaczynali od zera. Dlaczego właśnie to oni zdecydowali się
wejść w rodzący się dopiero biznes?
Jedną z możliwych odpowiedzi jest ta, że właśnie tacy
ludzie byli w stanie najlepiej zrozumieć, jakie znaczenie dla milionów
biednych, niewykształconych imigrantów mają pokazywane na ekranach kin historie.
Opowiadane bez dźwięku i dialogów, wyłącznie za pomocą gestów i ekspresji,
trafiały nawet do słabo znających angielski, pozwalając oderwać się od trudnej
codzienności i budząc nadzieje na lepsze życie.
Dla pierwszego pokolenia żydowskich imigrantów kino było też
dobrym sposobem, by wejść do świata amerykańskich elit. Twórcy
amerykańskiego przemysłu filmowego byli już zahartowanymi biznesmenami,
łączącymi bezwzględność w interesach ze skłonnością do niestandardowych i
ryzykownych posunięć. Takich jak słynny „numer” Sama Goldfisha, który
zrobił, gdy amerykański rząd obniżył cła na importowane rękawiczki o 60
procent.
W kwietniu 1913 roku kongresman Oscar Underwood składa projekt
ustawy, która może pogrążyć Gloversville i jego firmy. Pół roku później
prezydent Wilson podpisuje decyzję o obniżeniu cła. W momencie kiedy cała
branża się chwieje, Goldfish wykorzystuje sytuację. Zamawia we Francji wielkie
transporty tanich rękawiczek, które każe podzielić – osobno lewe, osobno prawe
– i wysłać do różnych portów w USA.
Przez następne pół roku czeka, aż zgodnie z prawem rząd
będzie musiał uznać przesyłki za porzucone i sprzedać je na licytacji. Ale kto
zechce kupić rękawiczki tylko na jedną rękę? Goldfish, który wie, gdzie szukać
sztuk do pary, jako jedyny uczestnik tych aukcji wykupuje za bezcen cały towar,
w ogóle nie płacąc cła, gdyż uznane za porzucone rękawiczki nie mają formalnego
właściciela.
Zarobione kokosy inwestuje w pierwszy pełnometrażowy
film w historii – „Męża Indianki” („The Squaw Man”). Kręcony na
podstawie broadwayowskiej sztuki Edwina Royle’a film miał być wyjątkowy. 264
sceny, wielowątkowa, trwająca ponad godzinę akcja to było coś, co wykraczało
poza znane „jednoaktówki”. Gdy ekipa pod kierownictwem reżysera Cecila
DeMille’a przygotowywała się do rozpoczęcia zdjęć, Goldfish był już od trzech
lat udziałowcem w The Jesse L. Lasky Feature Play Company.
Nazwisko dał firmie brat żony (z Blanche Lasky Samuel wziął
ślub w maju 1910 roku). Jesse Lasky był aktorem i od początku dawał do
zrozumienia szwagrowi, że przy kręceniu filmów może być on co najwyżej cichym
wspólnikiem. Goldfish, który marzył o tym, by również jego nazwisko znalazło
się w nazwie firmy, mocno to przeżywał.
Atutem była jego umiejętność zdobywania pieniędzy. Budżet
„Męża Indianki” został zaplanowany na poważną kwotę 47 tysięcy dolarów.
Gdy zawiodły starania o kredyt, Goldfish znów wpadł na pomysł. Wykupił
ogłoszenia w gazetach informujące, że firma Lasky’ego będzie produkowała co
najmniej 12 pełnometrażowych filmów rocznie. Jeśli dystrybutorzy chcą mieć
prawa do ich rozpowszechniania, powinni wpłacić depozyt. Pieniądze na produkcję
udało się szybko zebrać, jednak za jedną rzecz Goldfish płacić nie zamierzał. Był
to „haracz” dla firmy Thomasa Edisona, który od 1908 roku domagał się opłat od
wszystkich firm posługujących się opatentowanymi przez niego urządzeniami.
To właśnie walka z potężnym wynalazcą zaprowadzi produkcję „Męża Indianki” do
Hollywood.
Początkowo film miał być kręcony w miasteczku Fort
Lee, w stanie New Jersey, leżącym niedaleko Nowego Jorku. Kiedy jednak z powodu
niewniesienia opłat patentowych agenci Edisona zaczęli demolować plan i
dekoracje, zapadła decyzja o przeniesieniu produkcji do Arizony. Ekipa z
głównym aktorem Dustinem Farnumem, reżyserem DeMille’em, kamerzystą Albertem
Gandolfim, technikiem Oscarem Apfelem i specjalistą od kostiumów Fredem Klayem
wsiada do pociągu na nowojorskiej Penn Station, by udać się do Flagstaff.
Mieścina w Arizonie okazuje się jednak nieodpowiednia do tego rodzaju
produkcji. DeMille decyduje o wyjeździe do Los Angeles.
Kilka dni później do Nowego Jorku dociera wysłana
przez reżysera depesza, która przechodzi do historii kina: „Flagstaff nie
nadaje się do naszych celów. Przenieśliśmy się do Kalifornii. Potrzebuję
zgody na wynajęcie stodoły w miejscu zwanym Hollywood za 75 dolarów
miesięcznie. Pozdrowienia”. Goldfish i Lasky odpisują: „Zgadzamy się na
wynajęcie stodoły, ale tylko z miesiąca na miesiąc. Żadnych długoterminowych
zobowiązań. Pozdrowienia, Jesse i Sam”. W ten sposób należąca do
rodziny Sternów stodoła staje się pierwszym studiem filmowym w historii
Hollywood.
„The Squaw Man”, którego pokaz odbył się 17 lutego 1914
roku, do wiosny przyniósł 250 tys. dolarów zysku. W ciągu pierwszych trzech
tygodni po premierze tylko w czterech stanach firma Lasky’ego i Goldfisha nie
miała jeszcze sprzedanych kopii.
W 1916 roku ofertę fuzji składa Adolph Zukor, wówczas już
potentat branży kinowej. Powstaje Famous Players – Lasky Corporation.
Goldfish zostaje prezesem, ale jego wpływy na produkcję i finanse są znikome –
tym zajmują się Lasky i Zukor. Gdy w marcu 1916 roku rozwodzi się z Blanche,
przychodzi też czas pożegnania ze szwagrem. Jesienią Samuel Goldfish sprzedaje
udziały w firmie a szczęścia postanawia szukać gdzie indziej.
Jego kolejnymi wspólnikami zostają bracia Archibald
i Edgar Selwynowie, aktorzy i producenci teatralni. Każdy z trójki
inwestuje 75 tysięcy dolarów i 19 listopada 1916 roku rusza Goldwyn
Pictures Corporation. Jej nazwa wzięła się z połączenia nazwisk
wspólników. Jednak niespełna dwa tygodnie później Samuel Goldfish robi rzecz
niebywałą – zmienia sądownie nazwisko na Goldwyn. Ma to, na co
czekał tyle lat: teraz to wyłącznie jego nazwisko figuruje w nazwie. Bracia
Selwynowie protestują i grożą procesem, ale niewiele mogą zrobić.
Pierwsze produkcje Goldwyn Pictures Corporation nie
przynoszą zysków. W Europie trwa wojna i rynek dla filmów to wyłącznie
Stany Zjednoczone, ale i tu trudno odnieść finansowy sukces. Z powodu wojny
drożeją koszty opału, w wielkich studiach Nowego Jorku jest zimno jak w
psiarni. To właśnie wtedy rozpoczyna się wielki exodus producentów i aktorów do
słonecznej i tańszej Kalifornii. Hollywood zdobywa pozycję stolicy amerykańskiego
przemysłu filmowego, której już nie pozwoli sobie odebrać.
Niełatwe są też lata powojenne. Goldwyn
stawia na jakość, zaprasza do współpracy wybitnych literatów, w tym laureata
Nagrody Nobla Maurice’a Maeterlincka (autora bestsellerowej wówczas książki „Życie
pszczół”). Jednak pisane przez niego scenariusze okazują się koszmarem – w
jednym z nich na bohatera filmu pisarz kreuje pożerającą dzieci wielką
pszczołę. Chociaż w Ameryce kręci się już pierwsze horrory, nie o taką
produkcję chodziło. Tylko w jednym kwartale 1919 roku Goldwyn Pictures
Corporation ma 83 tysiące dolarów deficytu. Zdesperowani bracia Selwynowie
decydują się na dopuszczenie do interesu Franka Godsola, znajomego potężnej
przemysłowej rodziny Du Pontów.
Godsol okazuje się hochsztaplerem i oszustem. W 1922 roku
deficyt spółki sięga już 687 tysięcy dolarów, za to udziały Samuela zmalały z
33 do 9,5 procent. Rok później Goldwyn opuszcza firmę, od której wziął
nazwisko, zdecydowany, że od tej pory będzie działał sam. Za pożyczone
z banku 200 tysięcy dolarów zakłada Samuel Goldwyn Inc. Godsol i bracia
Selwynowie składają w sądzie wniosek o zakaz używania nazwiska w nazwie firmy,
jednak sędzia oddala pozew: „Człowiek, który zaczynał od niczego i doszedł do
wszystkiego, ma prawo nazywać się jak chce i dowolnie używać swojego nazwiska”.
Sprawa nabiera rozgłosu, gdy rok po odejściu Goldwyna ofertę
kupna firmy braci Selwynów składa właściciel Metro Pictures, Marcus Loew.
Szefem produkcji połączonych spółek zostaje Louis B. Mayer i tak w
kwietniu 1924 roku powstaje wytwórnia Metro-Goldwyn-Mayer. Od tej pory
aż do dziś będą więc istnieć dwie firmy mające w nazwie „Goldwyn”. Poza
nazwiskiem po Samuelu Goldwynie w MGM zostało też słynne logo z ryczącym lwem.
Między firmami rozpoczyna się zażarta rywalizacja, chociaż
teraz to Samuel Goldwyn może mieć obiekcje co do wykorzystania swojego nazwiska
w nazwie konkurenta. Skrótu MGM nigdy nie przetłumaczy inaczej niż „Mayer
gantze miszpuche”, co w jidysz znaczy „Cała rodzina Mayera”. Chociaż było w tym
wiele złośliwości, Samuel Goldwyn też traktował swoją firmę jak rodzinny
interes: sprowadził do Stanów Zjednoczonych oraz zatrudnił w niej swoich dwóch
braci i siostrę. Z matką oraz pozostałymi siostrami spotkał się na początku
1925 roku w Berlinie, podczas europejskich wakacji.
Chociaż MGM jest dziś bardziej znane, to druga firma
Samuela Goldwyna odnosiła na początku więcej sukcesów. Już w 1925 roku
na ekrany weszły jej cztery kasowe produkcje: „Stella Dallas” z Barbarą
Stanwyck, „The Dark Angel” z Vilmą Bánky, „Złodziej w raju” i pierwsza wersja
„Ben Hura” (słynny obsypany Oscarami sequel nakręci ćwierć wieku później MGM).
W 1926 roku w wyprodukowanym przez Samuel Goldwyn Inc. filmie „The Winning of
Barbara Worth” (w Polsce znanym jako „Rozpętane żywioły”) pierwszą głośną
rolę zagrał Gary Cooper, stając się na wiele lat jedną z gwiazd wytwórni.
Później dołączyli do niego Bette Davis, Cary Grant i David Niven. Do aktorskiej
elity dzięki filmom Goldwyna przebili się Laurence Olivier, Frank Sinatra,
Marlon Brando i Sammy Davis Junior. Reżyserską jakość zapewniali William Wyler,
King Vidor, Howard Hawks, Joseph Mankiewicz i Otto Preminger.
Moment triumfu nadchodzi w listopadzie 1946 roku. Wtedy,
po 37 wyprodukowanych samodzielnie filmach i ponad 30 latach walki o pozycję w
branży filmowej, Samuel Goldwyn bierze w ręce statuetkę Oscara za film
„Najlepsze lata naszego życia” z Haroldem Russellem. Chociaż ma już 67
lat, nie zamierza na tym poprzestać. Wyprodukuje jeszcze 102 filmy, z
których dwanaście otrzyma 48 nominacji do Oscarów, i zdobędzie 10 statuetek.
Goldwyn nie stroni od ryzyka, produkuje w 1959 roku „czarny” musical „Porgy and
Bess”. Chociaż zyskał miano wybitnego filmu, zdobył Oscara za muzykę i
nominacje w pięciu innych kategoriach, przychody z jego dystrybucji tylko w
jednej czwartej pokryły koszty produkcji.
Szmul Gelbfisz przeżył niemal wszystkich wielkich z
branży filmowej, którzy razem z nim stworzyli potęgę Hollywood. Nigdy
jednak nie nauczył się poprawnie mówić po angielsku, a jego zabawne, często
pełne wewnętrznych sprzeczności powiedzonka, znane pod nazwą „goldwynizmów”,
pojawiały się też w filmach. Do historii przeszły takie jak: „Nie zawsze mam
rację, ale nigdy się nie mylę”, „Nie zależy mi, aby moje filmy zarobiły choćby
centa, jeśli tylko wszyscy będą na nie chodzili”, „Nasze komedie nie są po to,
aby się na nich śmiać”, „Panoramiczny ekran czyni film dwa razy gorszym” czy
„Ustna umowa nie jest warta papieru, na którym została spisana”.
/żródło: „Forbes”