W judaizmie
życie jest najwyższą wartością. Talmud głosi, że cała ludzkość wywodzi się od
jednego człowieka, dlatego ocalić jedno życie to jak ocalić cały świat, ale i
zgładzić jedno, to jak zniszczyć świat. Spośród 613 nakazów, jedynie
zakazu morderstwa, wielobóstwa, kazirodztwa i cudzołóstwa nie można naruszyć
dla ocalenia życia.Judaizm nie tylko zezwala, lecz nawet nakazuje pogwałcić
nakazy jeśli jest to konieczne dla ocalenia życia.
Poważnie
chorym i kobietom w połogu zabrania się świętować Jom Kipur, ponieważ mogłoby
to narazić ich życie. Lekarze maja obowiązek odbierania nagłych telefonów w
Szabat, mimo iż narusza to wiele przepisów związanych z tym świętem. Aborcja
jest obowiązkiem w przypadku gdy ciąża zagraża życiu matki (prawo żydowskie nie
uznaje nienarodzonych za istoty ludzkie, stąd ważniejsze jest życie matki).
Ze względu
na to, że ludzkie życie jest tak cenne nie wolno nam zrobić niczego, co mogłoby
przyspieszyć nadejście czyjejś śmierci, nawet dla zmniejszenia cierpienia.
Eutanazja,
samobójstwo, ułatwienie samobójstwa są w żydowskim prawie zakazane.
Talmud
podkreśla, że nie wolno nawet poruszyć ręki umierającego jeśli mogłoby
przyspieszyć to jego śmierć.
Mimo tego,
jeśli śmierć jest bliska i nieuchronna a pacjent cierpi prawo zezwala przerwać
sztuczne podtrzymywanie przy życiu. W sprzyjających okolicznościach dozwolone
jest wyłączenie wtyczki.
Śmierć
Judaizm nie
traktuje śmierci jako wielkiej tragedii nawet jeśli nastąpi ona bardzo wcześnie
lub na skutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności. śmierć jest procesem
naturalnym. Nasza śmierć tak samo jak życie ma znaczenie i jest częścią
B-skiego planu.
Co więcej
wierzymy w życie po życiu, w lepszy świat, w którym ci, którzy żyli godnie
zostaną nagrodzeni.
Żałoba nie
ma za zadanie podkreślenia dystansu i obawy przed śmiercią. Żydowskie praktyki
związane ze śmiercią maja za zadanie: okazanie jej szacunku (kavod ha-met),
oraz wsparcie bliskich (nihum awelim), którym brakuje zmarłego.
Opieka nad zmarłym
Po śmieci zmarłem
zamyka się oczy, ciał kładzie się na podłodze i przykrywa, ustawia się koło
niego płonące świece. W dowód szacunku ciało aż do pogrzebu nie jest
pozostawiane samo. Ludzie przebywający przy zmarłym nazywani są szomerim, nazwa
ta pochodzi od rdzenia znaczeniowego Szin-Mem-Resz, co znaczy strażnik, lub
stróż.
Okazanie
ciału respektu jest sprawą najwyższej wagi. Przykładowo: szomerim nie może
jeść, pić ani wypełniać przykazań przy zmarłym, gdyż oznaczałoby to
lekceważenie (ponieważ zmarły nie może już robić tych rzeczy).
W większości
społeczności istnieją organizacje zajmujące się zmarłymi, zwane chewra kadisza
(święta społeczność). Ich członkowie są wolontariuszami. Ich praca jest tym
bardziej godna szacunku, że świadczą swe usługi tym, który nigdy nie będą mogli
się im odwdzięczyć.
Autopsja
jest postrzegana jako bezczeszczenie ciała zmarłego. Jest dozwolona jedynie gdy
może ocalić czyjeś życie, lub gdy dopuszcza ją lokalne prawo. Gdy już musi być
przeprowadzona, ingerencja powinna być możliwie najmniejsza.
Obecność
ciała zmarłego jest źródłem rytualnej nieczystości. Z tego powodu kohen nie
powinien przebywać przy zwłokach. Ludzie, którzy byli przy zmarłym powinni
obmyć ręce przed powrotem do domu. Gest ten ma znaczenie symboliczne, oznacza
oczyszczenie duchowe, nie fizyczne. Należy to zrobić niezależnie od tego, czy
dotykało się ciała czy nie.
W trakcie
przygotowań do pogrzebu ciało jest gruntownie myte i oblekane w prosty,
płócienny całun. Mędrcy orzekli, że zarówno strój jak i trumna powinny być
proste, dzięki temu, w obliczu śmierci, biednemu oddamy taką samą cześć jak
bogatemu. Zmarłym zakłada się tallit i cicit, teraz już bezużyteczne
Nie praktykuje się balsamowania ciała.
Ciało nie
może zostać poddane kremacji. Należy pochować je w ziemi. Trumna nie jest
konieczna, lecz jeśli już zostaje użyta, należy wywiercić w niej otwory by
ziemia mogła dostać się do środka.
Ciało nie
jest pokazywane w czasie pogrzebu, ceremonie przy otwartej trumnie są zakazane.
Zgodnie z prawem żydowskim odsłanianie ciała jest oznaką braku szacunku,
ponieważ nie tylko przyjaciele mogą wówczas patrzeć na zmarłego lecz i wrogowie
kpiący z jego bezsilności.
Prawo
żydowskie wymaga postawienia nagrobka, dzięki temu zmarły nie zostanie
zapomniany i nikt nie zbezcześci miejsca pochówku. W niektórych społecznościach
istnieje zwyczaj ukrywania lub odwlekanie stawiania nagrobka w pierwszym roku
żałoby. Opiera się to na przekonaniu, że zmarły nie zostanie zapomniany skoro
każdego dnia opłakuje się jego odejście. Tam, gdzie kultywuje się ten obyczaj
funkcjonuje także formalna ceremonia, w trakcie której nagrobek jest
odsłaniany.
W niektórych
społecznościach istnieje tez zwyczaj zostawiania na grobie małych kamyków w
trakcie odwiedzin. Zwyczaj został rozpowszechniony przez twórców filmu Lista
Schindlera, w jednej ze scen dzieci ocalonych kładą kamyki na grobie Oscara
Schindlera. Miałem duże trudności z ustaleniem skąd wywodzi się ten zwyczaj.
Żadne z moich dotychczasowych źródeł ortodoksyjnych, czy konserwatywnych nie
podawało wyjaśnienia takich praktyk. Nie jest to obyczaj uniwersalny, w
środowiskach tradycyjnych, nie znalazłem również jednoznacznego wyjaśnienia
jego pochodzenia. Być może ma źródło w przesądach. Być może jego zadanie polega
pozostawieniu zmarłemu informacji, o swoich odwiedzinach. Inne źródła sugerują,
że początkowo robiono to ze względu na nakaz wznoszenia nagrobków, w nadziei,
ze taki nietypowy nagrobek nie zostanie zbezczeszczony.
Żałoba
Żydowskie
praktyki żałobne można rozbić na kilka etapów. Pozwalają one żałobnikom na
pełne wyrażenie żalu i stopniowy powrót do normalnego życia.
Gdy krewny
(rodzic, rodzeństwo, małżonek, dziecko) dowiaduje się o śmierci bliskiej osoby
pierwszym wyrazem jego bólu jest rozdarcie szat, na sercu, gdy zmarłym jest
rodzic, na piersiach po prawej stronie, gdy inny krewny. Rozdarcia te określa
się nazwą kerija (rozdarcia). Żałobnik odmawia błogosławieństwo opisujące B-ga
jako sprawiedliwego sędziego i wyrażające akceptację śmierci bliskiej osoby.
Od momentu
śmierci aż do pogrzebu jedynym obowiązkiem żałobnika jest opieka nad zmarłym i
przygotowania do pogrzebu. Okres ten nazywany jest aninut. W tym czasie
żałobnicy są zwolnieni z wypełniania wszelkich pozytywnych nakazów, ponieważ
przygotowania do pogrzebu są najważniejsze. Trwa to zwykle dwa, trzy dni, gdyż
judaizm zaleca szybki pochówek.
W czasie
aninut rodziny zmarłego nie powinno się niepokoić, to czas na wyrażenie
najgłębszego żalu. Nie należy wówczas składać żadnych kondolencji.
Po pogrzebie
bliscy krewni, sąsiedzi lub przyjaciele przygotowują pierwszy posiłek dla
żałobników, seudat hawraa (posiłek kondolencyjny). Składa się on z jajek
(symbolu życia) i chleba. To posiłek przeznaczony jedynie dla żałobników,
goście w nim nie uczestniczą. Od tego momentu można składać kondolencje.
Kolejny etap
żałoby to sziwa (siedem, ponieważ trwa siedem dni). Sziwa jest obchodzona przez
rodziców, dzieci, małżonków i rodzeństwo zmarłego, najczęściej wspólnie w domu
zmarłego. Sziwa zaczyna się w dniu pogrzebu i trwa do poranka siódmego dnia po
pochówku. Żałobnicy siedzą na niskich krzesłach, lub bezpośrednio na ziemi, nie
zakładają butów, nie golą się, nie obcinają włosów, nie używają kosmetyków, nie
pracują, rezygnują z rzeczy, które sprawia przyjemność lub dają zadowolenie,
jak np. kąpiel, seks, czyste ubranie, studiowanie Tory (za wyjątkiem fragmentów
związanych z żałobą lub cierpieniem). W trakcie sziwa modlitwy odbywają się w
gronie sąsiadów lub przyjaciół tworzących minjan (dziesięciu mężczyzn
tworzących krąg modlitewny).
Przypadający
na czas sziwa Szabat jest w nią wliczany, ale nie obchodzi się go jako dzień
żałoby. Jeśli w czasie żałoby wypada święto, zostaje ona przerywana, ale jeżeli
pogrzeb odbywa się czasie święta żałobę odkłada się do czasu jego zakończenia.
Kolejny etap
żałoby to szloszim (trzydzieści, ponieważ trwa do trzydziestego dnia po
pogrzebie). W tym czasie żałobnicy nie uczestniczą w zabawach, przyjęciach, nie
golą się, nie obcinają włosów i nie słuchają muzyki.
Ostatnią
formalną częścią żałoby jest awelut, który obchodzi się tylko po śmierci rodziców.
Okres ten trwa dwanaście miesięcy od pogrzebu. Żałobnicy nadal rezygnują z
zabaw, spotkań towarzyskich, teatru i koncertów. Przez jedenaście miesięcy,
poczynając od momentu pogrzebu, syn odmawia każdego dnia Kadisz .
Po
zakończeniu awelut rodzina zmarłego nie musi już pozostawać w żałobie. Mimo
tego jest jeszcze kilka ceremonii związanych ze zmarłym. Każdego roku, w
rocznicę śmierci członkowie rodziny obchodzą jorcajt (rocznicę śmierci).
Synowie odmawiaja Kadisz i jeśli to możliwe dostępują w synagodze aliji
(błogosławieństwo czytania Tory).
Żałobnicy
zapalają na 24 godziny świece, by uczcić pamięć zmarłego. Ponadto w czasie
obchodów Jom Kippur, Szmini Aceret, ostatniego dnia Pesach, i Szawuot, po
odczytaniu w synagodze haftary, bliscy krewni odmawiają modlitwę żałobną Izkor
(Oby wspomniał Bóg duszę..). Również wtedy zapala się świece jorcajtowe.
Odwiedzający
żałobników nie powinni poprzestawać na konwencjonalnych frazesach. Gość
powinien pozwolić żałobnikowi rozpocząć rozmowę. Nie należy unikać mówienia o
zmarłym, ponieważ byłoby to naruszenie przysługującego żałobnikowi prawa do
wyrażenia swego żalu. Wręcz przeciwnie, gość powinien wracać w rozmowie do
zmarłego.
Gość
opuszczający dom okryty żałoba powinien pożegnać się zwyczajowym zwrotem:
Niech Pan pocieszy cię wraz ze wszystkimi żałobnikami Syjonu i Jeruzalem.
Kadisz
Kadisz jest
znany jako modlitwa żałobników, ale w rzeczywistości różne jego odmiany są
odmawiane przy wielu innych okazjach a modlitwa ta sama z siebie ma niewiele
wspólnego z żałobą i śmiercią. Modlitwa ta rozpoczyna się słowami: „Niech
będzie wywyższone i poświęcone Imię Jego, wielkie w świecie, który sam stworzył
według Swej woli. Niechaj ustanowi swoje królowanie, niechaj sprowadzi
wyzwolenie…” i utrzymana jest w tym tonie. Modlitwą żałobną jest El Male
Rachamim odmawiana nad grobem i w trakcie uroczystości żałobnych.
Dlaczego
wobec tego Kadisz wiązany jest z żałobą?
Można się
spodziewać, że po stracie jaką jest śmierć rodziców człowiek zwątpi w B-ga, lub
oskarży Go o niesprawiedliwość. Dlatego judaizm wymaga, by żałobnik każdego
dnia, publicznie (przed minjanem, kworum dziesięciu dorosłych mężczyzn)
potwierdzał, że wierzy w Boga mimo tej straty. Podnosi to również wartość
zmarłego w oczach Boskich, gdyż musiał być dobrym rodzicem, skoro udał mu się
wychować dziecko silne w wierze nawet w obliczu tragedii.
Dlaczego
Kadisz odmawia się tylko przez 11 miesięcy, mimo że żałoba trwa rok?
Zgodnie z
tradycją żydowską, dusza musi spędzić jakiś czas na oczyszczeniu zanim dostanie
się do nieba. Czas oczyszczenia może trwać do 12 miesięcy dla najgorszego
człowieka. Odmawianie Kadiszu przez 12 miesięcy znaczyłoby zatem, że rodzic był
człowiekiem, który potrzebuje 12 miesięcy oczyszczenia. Aby uniknąć takiego
podejrzenia mędrcy orzekli, że syn powinien odmawiać modlitwę tylko 11
miesięcy.
Powinno się
odmawiać Kadisz również za innych bliskich zmarłych, ale tylko jeśli rodzice
już nie żyją.
Źródło: JewFAQ