14.02.2013
“I wystawią
Mi świątynię, abym zamieszkał w pośród nich.” (Szemot 15:8)
W
dzisiejszych czasach nie mamy świątyni, jednak w jej miejsce mamy synagogę,
stanowiącą „małą świątynię”. Tak pisze prorok –
„Dlatego
mów: Tak mówi Pan Bóg: Wprawdzie wygnałem ich pomiędzy narody i rozproszyłem po
krajach, jednak przez krótki czas będę dla nich małą świątynią w tych krajach,
do których przybyli.” (Księga Ezechiela 11:16)
Gemara
komentuje –
„’Jednak
przez krótki czas będę dla nich małą świątynią” (Jechezkel 11:16). R. Izaak
powiedział: To odnosi się do synagogi i domów modlitwy w Babilonii.” (Megila
29a)
*
W istocie,
Żydzi wszystkich pokoleń starali się, w miarę możliwości, budować synagogi na
wzór oryginalnej Beit HaMikdasz – czyli zburzonej świątyni w Jerozolimie.
Dlatego też,
budowano synagogi w kształcie kwadratu, a nie trójkąta, pięciokąta, czy koła
czy innych form geometrycznych; próbowano bowiem naśladować kształt kwadratowej
świątyni.
Synagoga
zawsze otwiera się na zachód, zwrócona jest na zachód, jednak kierunek modlitwy
to wschód, tak jak to robiono w Światyni (nawet jeśli tak naprawdę nie był to
wschód, jak np. modlący się w Europie Wschodniej, zwracają się de facto, na
południe) – stąd też ścianę w zwróconą w kierunku Jerozolimy nazwano „mizrach”
(wschód).
Salę
synagogi, Aron Hakodesz (święta arka), dekorowano elementami przypominającymi
wnętrze świątyni, np. stylowymi filarami czy też ornamentami nawiązującymi do
kompozycji z kwiatów, i tym podobne.
Ner tamid –
lampka wisząca w synagodze, pali się na pamiątkę “ner hamaaraw” – jednej z lamp
w świątyni, która paliła się zawsze, bez przerwy.
*
Również
chalacha pełna jest porównań pomiędzy synagogą a świątynią. Dla przykładu –
Istnieje micwa (przykazanie) by oddawać cześć świątyni, jak napisane jest –
„…a świątynię Moją czcijcie: Jam Wiekuisty!” (Wajikra 19:30)
Na podstawie
tego zapisu, istnieje też obowiązek oddawania czci synagodze –
“Nasi rabini
nauczali: “Synagogi nie mogą być traktowane lekceważąco. Nie wolno w nich jeść
lub pić, ani ubierać się w nich, ani spacerować w ich wnętrzach, ani nie kryć
się w nich latem przed słońcem, ani nie kryć się w nich przed deszczem …
“(Megila 28ab)
**
Zagadnieniem
po części chalachicznym jest miejsce ustawienia bimy (podium) w synagodze.
Miejscem bimy jest środek, centrum synagogi. Tak pisze ReMa w swej księdze
dotyczącej chalachot związanych z synagogą –
„A bimę
stawiamy w środku synagogi, tak by czytający Torę stojąc na niej, słyszany był
przez wszystkich w synagodze.” (Szulchan Aruch, Orech Chaim, 150:1)
GRA (Rabin
Elijahu, Gaon z Wilna) wskazuje na to, iż źródło opinii Rabina Remu znajduje
się w historii o synagodze w Egipcie, w Aleksandrii –
„Nauczano:
Rabin Jehuda stwierdził: Kto nie widział podwójnej kolumnady ( tj. synagogi-
bazyliki) w Aleksandrii, Egipcie, nigdy nie zobaczył chwały Izraela.
Mówiono, że
synagoga ta była jak bazylika, jedna kolumnada w środku innej, i czasem
gromadziło się w niej dwa razy więcej ludzi, niż liczba Żydów którzy wyszli z
Egiptu (=1.200.000)
Znajdowały
się tam siedemdziesiąt jeden złotych tronów, odpowiadające liczbie
siedemdziesięciu jeden członków Wielkiego Zgromadzenia (Sanhedrynu), każdy z
nich zawierający nie mniej niż dwadzieścia jeden talentów złota i drewniane
podium, na którym stawał opiekun Synagogi trzymając szalik w swym ręku. Kiedy
nadchodził czas, by odpowiedzieć Amen (na zakończenie Błogosławieństwa), machał
on szalikiem a zgromadzeni odpowiadali prawidlowo (ze względu na ogromne
rozmiary Synagogi, głos prowadzącego był dla większości nie słyszalny). „ (Suka
51b)
Bima
znajdowała się więc w środku.
Podowem dla
takiego ustawienia była wygoda, tak by głos chazana (kantora) słyszalny był dla
wszystkich ludzi zgromadzonych ludzi, jako że było ich bardzo dużo.
ReMa
wskazuje na to, także w swym komentarzu: „tak, by czytający Torę stojąc na
niej, słyszany był przez wszystkich”.
Co ciekawe,
powód ten nie ma zastosowania w stosunku do chazana prowadzącego modlitwę,
który, jak wiadomo, stoi z przodu synagogi, zwracając się twarzą do zgromadzonych,
stojących za nim. W synagodze w Aleksandrii tymczasem, chazan prowadzący
modlitwę stał na bimie, a szaliki podnoszone były przy wypowiadaniu „amen” po
błogosławieństwach.
Wygląda na
to, że kwestia czytania Tory jest istotniejsza niż modlitwa. Lub, jak
przekonamy się poniżej, źródło słów Rabina Remu znajduje się gdzie indziej.
**
Co jeśli
zostanie postanowione – w imię wygody czy estetyki – że bima zostanie
umieszczona w innym miejscu synagogi, np. z przodu, z tyłu, lub po boku? Czy
można coś takiego zrobić? Czy jest to dozwolone?
Jeśli
synagoga jest mała i ma dobrą akustykę, i wszyscy zgromadzeni na modlitwę mogą
usłyszeć słowa czytającego – w takim przypadku, wydaje się, że inne ustawienie
bimy będzie dozwolone, odwołując się do słów Rabina Remu, wskazujące na to, iż
istotne jest umożliwienie zgromadzonym, by wszyscy dobrze słyszeli.
W istocie,
tak napisał Rabin Josef Karo, w swej książce „Kesef Miszne” (komentarz do pism
Rambama), twierdząc, że bimę można postawić w dowolnym miejscu w synagodze,
lecz tak by była widzialna dla wszystkich zgromadzonych. Tak też zwykli robić w
co poniektórych społecznościach Hiszpanii (minhag istambułski, na przykład),
bima stała tam akurat z tyłu (co ma spory sens, gdyż wtedy czytający zwrócony
jest twarzą do zgromadzonych, którzy stoją przed bimą).
Jednak w
społecznościach aszkenazyjskich, temat ten urósł do wymiarów fundamentalnej
zasady i doprowadził do wielkiej wojny pomiędzy „innowatorami” (reformowani) a
„haredim” (ortodoksami). Ci pierwsi postanowili ustawić bimę z przodu synagogi,
i zostali oskarżeni przez tych drugich o naśladowanie stylu budowli
chrześcijańskich kosciołów, gdzie w kościołach ołtarz znajdował się
rzeczywiście z przodu zgromadzenia wiernych.
Zagadnienie
to stanowiło jedną z najgorącej dyskutowanych spraw pomiędzy judaizmem
ortodoksyjnym a reformowanym, zwłaszcza na Węgrzech, gdzie ruch reformowany
przejął wiele synagog, a także w innych krajach Europy.
Ortodoksi
sprzeciwiają się zmianom, nie ze względu na kwestie chalachiczne – w tej mierze
nie ma akurat problemu – lecz ze względu na fundamentalną kwestię odseparowania
się od zwyczajów przyjętych w chrześcijaństwie.
**
Co stanowiło
odpowiednik bimy w światyni?
– Ołtarz.
Jednak w
świątyni znajdowały się dwa ołtarze. 1. Złoty ołtarz (zrobiony ze złota),
nazywany też „ołtarzem wewnętrznym” (gdyż znajdował się po środku „świętego”,
pomiędzy stołem na chleby pokładne a menorą), zwany też ołtarzem kadziła (gdyż
ofiarowano na nim kadzidła). 2. „Mizbeach HaOla” – „ołtarz ofiarny”, gdyż
składano na nim ofiary. Nazywany także „ołtarzem zewnętrznym” (stał na
zewnątrz, na „Azara” – dziedzińcu).
Bima we
współczesnej synagodze reprezentuje który z tych dwóch ołtarzy?
Istnieją dwie opinie w tej sprawie:
a) „Ołtarz
wewnętrzny”, stojący w sercu Beit HaMikdasz, na przeciw „Kodesz HaKodaszim”
(Święte Świętych).
b) „Ołtarz
ofiarny”, „Mizbeach HaOla”, który stał na zewnątrz, na dziedzińcu świątyni.
Oba ołtarze umiejscowione są pośrodku (mniej więcej), jeden pośrodku „świętego”
a drugi pośrodku „dziedzińca”.
***
Możliwe, że
Rabina Remu oparł swą opinię na innym źródle.
Tora
przykazała nam micwę „hakhel”, zobowiązującą króla do odczytania księgi Tory
przed zgromadzonym ludem, a lud do wysłuchania Tory.
„Po upływie
siedmiu lat, w czasie roku odpuszczenia, w święto szałasów, – Gdy przyjdzie
wszystek Israel, by ukazać się przed obliczem Wiekuistego, Boga twojego, na
miejscu, które sobie wybierze, – przeczytasz zakon ten przed całym Israelem,
przed uszyma ich. Zgromadź lud, mężczyzn, niewiasty, i dzieci, i cudzoziemców,
którzy w bramach twoich, aby słuchali, i aby się uczyli; i obawiali się
Wiekuistego, Boga waszego, i starali się spełniać wszystkie słowa zakonu tego.”
(Dwarim 31: 10-12)
Oto opis
owej sytuacji, przedstawiony w Misznie –
“Co było procedurą
w związku z odczytem parszy przez króla? Na zakończenie pierwszego dnia Sukot
(Święto Namiotów), tj. na koniec siódmego (Szwit), wznosili drewniane podium na
dziedzińcu świątyni, na którym siadał … chazan (pracownik synagogi) bierze zwój
Tory i wręcza go prezydentowi synagogi, a prezydent synagogi przekazuje go
zastępcy Arcykapłana. Ten podaje zwój Arcykapłanowi, a on dalej królowi. Król
staje i przejmuje zwój w swe ręce, lecz czyta siedząc…[król] czyta od początku
Księgi Powtórzonego Prawa (Dwarim)…” (Miszna Sota 7:8)
Tutaj też,
wznoszono “drewniane podium”, znajdujące się w pośrodku dziedzińca, obok
„ołtarza zewnętrznego”. Krół odczytywał Torę siedząc na tym właśnie podium.
Być może na
podstawie tego źródła ReMa wywnioskował, iż bima, na której stoi czytający
Torę, znajdować ma się pośrodku, tak jak zlokalizowany był „ołtarz zewnętrzny”.
W kontekście
owych informacji, ponownie zadamy pytanie, które postawiliśmy już wcześniej w
tekście – dlaczego chazan prowadzący modlitwę nie stoi również na bimie, znajdującej
się pośrodku synagogi? (tak jak stanowi zwyczaj społeczności sefardyjskich)
Odpowiedź –
ReMa oparł
swą ideę, uczącą, że bima znajdować się pośrodku, na micwie „kahkel”. Na
„drewnianym podium” przygotowanym specjalnie na tą okazje, król stał i czytał
Torę, a nie modlił się. Dlatego też ReMa nakazał, by z bimy odczytywana była
Tora, z bimy stojącej na środku synagogi, a modlitwa prowadzona ma być przez
chazana stojącego na przodzie synagogi.
Rabin Boaz Pash
tlumaczyla Daniela Malec