Chanuka jest wesołym, radosnym swiętem. Upamiętnia ona cud, jaki wydarzył się w swištyni Jerozolimskiej podczas powstania żydowskiego pod wodzą Hasmoneuszy-Machabeuszy, skierowanego przeciw Grekom, za czasów panowania Antiocha IV Epifanesa – w połowie II wieku p.n.e.
Gdy religijni Żydzi odzyskali świątynię, przejętą przez Greków i shellenizowanych Żydów, okazało się, że zapas oliwy do wištynnej menory wystarczy zaledwie na jeden dzień. Do uzyskania nowego zapasu specjalnej oliwy potrzebne było osiem dni. Cud polegał na tym, że znaleziona oliwa paliła się całe osiem dni, mimo że było jej tak mało.
Dlatego, na pamištkę tego wydarzenia 25 dnia miesišca kislew Żydzi zapalajš pierwsze chanukowe wiatło i tak przez osiem dni – dodajšc każdego dnia kolejne wiatło (wiecę lub lampkę oliwnš).
Chanukowy wiecznik (chanukija) powinien być ustawiany tak (np. na parapecie okna), aby był widziany przez przechodniów. Chodzi o „głoszenie wiatu” chanukowego cudu. Aby cel ten został właciwie spełniony, wiateł chanukowego wiecznika nie wolno wykorzystywać do innych celów (np. nie wolno przy nim czytać, albo czegokolwiek nim owietlać).
Chanuka jest więtem żydowskim, które we współczesnym zachodnim wiecie zyskuje na znaczeniu poprzez swoje kalendarzowe sšsiedztwo z chrzecijańskimi więtami Bożego Narodzenia. Dawniej na przykład nie istniał zwyczaj dawania dzieciom prezentów na Chanukę. Prezenty dawało się na Purim. Obecnie dzieci coraz częciej dostajš chanukowe prezenty w każdy dzień z omiu dni Chanuki, po zapaleniu kolejnej chanukowej wiecy lub lampki.
Głębsze znaczenie tego więta dotyczy przełomowego momentu w historii wiata zachodniego. Jest to bowiem więto upamiętniajšce ocalenie judaizmu, a więc pierwszej i wówczas jedynej religii monoteistycznej, opartej na podstawach etycznych.
Skracajšc doć skomplikowanš historię: tolerancyjni władcy greccy zezwalali podbitym ludom na kontynuowanie lokalnych kultów. Jednak judaizm wyznawany przez Żydów – jedynych etycznych monoteistów tamtych czasów – stanowił wyjštek. Po mierci Aleksandra Wielkiego w 320 roku p.n.e. imperium zostało podzielone i oddane pod kontrolę jego generałów. Władzę nad Syriš i Palestynš przejęła dynastia Seleucydów. Ci, w odróżnieniu od Aleksandra, narzucili mieszkańcom tych ziem kulturę greckš. Władze greckie okupujšce obszar starożytnego Izraela rozpoczęły bezwzględnš i krwawš kampanię przeciwko religii, która twierdziła, że istnieje jeden, niewidzialny i niematerialny Bóg całej ludzkoci. Już sam fakt, że Bóg jest niewidzialny, wywoływał przerażenie u Greków. Greckie wierzenia składały hołd widzialnej Naturze. Bóg Izraela, czyli znajdujšcy się poza Naturš twórca tej Natury, był niepojętš abstrakcjš, która wzbudzała lęk i nienawić. A stšd już krok do oskarżeń o czary, o rzucanie klštw i zadawanie uroków, trucicielstwo i potajemne rytuały. Antyjudaistyczna propaganda Greków oskarżyła Żydów włanie wtedy – po raz pierwszy w historii – o mord rytualny. Zaczęły się przeladowania. Zabroniono np. rytuału obrzezania i żydowscy rodzice, którzy łamali ten zakaz, poddawani byli publicznym egzekucjom wraz z dziećmi. mierciš karane było również najpierw posiadanie Tory, a póniej wyznawanie w jakikolwiek sposób judaizmu. wištynia Jerozolimska została zbezczeszczona. Na ołtarzu wištynnym, na rozkaz króla Antiocha, składano winie, aby ołtarz ten sprofanować. Ostatecznie wištynia została przekształcona na rozkaz władz greckich w miejsce kultu Zeusa.
Odpowiedziš na tak agresywnš hellenizację i przeladowania było powstanie żydowskie skierowane przeciw Grekom, któremu przewodził kapłan Matatiachu i jego pięciu synów. Póniej dowództwo nad powstaniem przejšł jeden z nich – Juda zwany Machabeuszem. Od jego imienia powstańcy nazywani byli Machabeuszami. W 165 roku p.n.e. Żydzi wyparli Greków z Palestyny. Wolnoć religijna została przywrócona. wištynia jerozolimska, którš król Antioch IV przemienił na miejsce kultu greckiego, została rytualnie oczyszczona i na nowo powięcona.
Historyczne znaczenie powstania trudno przecenić. Była to przecież – zakończona sukcesem – rewolta nie tylko w obronie niepodległoci i tradycji, ale przede wszystkim w obronie monoteizmu.
Szczególnie że kultura grecka stanowiła, pod wieloma aspektami, dokładne przeciwieństwo kultury żydowskiej. Gdyby postarać się ujšć tę archetypowš opozycję – trwajšcš przez tysišclecia do dzi – w jednym zdaniu, trzeba by było przywołać znane stwierdzenie: „Dla Greków piękno było więtociš. Dla Żydów więtoć była pięknem”. Grecy mordowali kalekie i brzydkie dzieci (akceptował ten zwyczaj Platon, popierał Arystoteles), podczas gdy Żydzi głosili, że każdy człowiek, nawet najbardziej kaleki i brzydki, jest stworzony „celem Elokim„, czyli na podobieństwo Boga – a precyzyjnie – „według istoty Boga”, a więc jego życie uzyskuje od Boga więtoć i ma – w efekcie – nieskończonš wartoć. Politeizm grecki kształtował bogów wedle wizerunku ludzi, podczas gdy judaizm starał się kształtować ludzi według wizerunku Boga.
Gdyby powstanie nie wybuchło i nie zwyciężyło – judaizm najprawdopodobniej przestałby istnieć, Żydzi poddani zostaliby hellenizacji tak, jak inne ludy tamtego rejonu, z powierzchni Ziemi zniknšłby jedyny orodek monoteizmu i – mamy podstawy przypuszczać – losy całego wiata potoczyłyby się inaczej.
Zwłaszcza, gdy wemiemy pod uwagę fakt, iż z ocalonego wówczas judaizmu narodziły się w cišgu następnych stuleci wielkie religie monoteistyczne (chrzecijaństwo i islam), kształtujšce historię ludzkoci (przede wszystkim w obszarze wiata zachodniego) przez ostatnie 2 tysišce lat.
Chanuka jest więc także więtem ocalenia samej idei etycznego monoteizmu i w tym sensie wykracza swoim znaczeniem poza wiat wyłšcznie żydowski.
Trzy nazwy zwišzane ze więtem Chanuka, które warto zapamiętać:
Chanukija – czyli wiecznik chanukowy. Ma on dziewięć ramion – na końcu każdego z nich znajduje się pojemnik na olej lub na wiecę. Ramion jest aż dziewięć, ponieważ osiem reprezentuje osiem dni więta, a dziewište spełnia ważnš rolę pomocniczš i nazywa się szamasz (sługa). Jednak ponieważ jest to rola pomocnicza – wiatło szamaszu nie jest uważane za „oficjalne” wiatło menory.
Przez osiem dni zapala się kolejne wiatła chanukiji zaczynajšc od jednej wiecy pierwszego dnia, kolejno dodaje się jednš więcej, aż do zapalenia wszystkich omiu ostatniego – ósmego dnia.
Latkes, czyli placki ziemniaczane sš z pewnociš najbardziej tradycyjnym i ulubionym daniem na Chanukę, jakkolwiek w Izraelu równie popularne sš pšczki (ponczkes w jidysz). To, co jest dla nich wspólne, to oczywicie olej. Zarówno placki ziemniaczane jak i pšczki smaży się na oleju, a przecież cud chanukowy dotyczył włanie oleju, którego wystarczyło na osiem dni. W Izraelu najbardziej popularnym przysmakiem chanukowym jest sufganija (sufganijot w liczbie mnogiej) – pšczki nadziewane konfiturami, dżemem lub marmoladš i posypane cukrem pudrem. Jakkolwiek placki ziemniaczane sš podawane w Izraelu w czasie Chanuki, to jednak popularnoć sufganijot jest coraz większa.
(Przepisy na latkes oraz inne dania kuchni chanukowej podalimy w poprzedniej notce: fzp.salon24.pl/254011,dzisiaj-sledzimy-losy-sledzi)
Drejdel (jidysz) (po hebrajsku sewiwon), to czteroboczny bšczek z pojedynczš literš hebrajskš po każdej stronie. Gra w drejdel jest tradycyjnš rozrywkš w więto Chanuka w kręgu rodziny i znajomych. W okresie przeladowania religii żydowskiej przez Greków, gdy Żydzi zbierali się na Szabat albo na uroczystoć obrzezania, grano w drejdel, aby upozorować przed okupantami, że to gra hazardowa jest powodem spotkania.
Przed powstaniem państwa Izrael w roku 1948 na wszystkich drejdlach znajdowały się litery nun, gimel, hej i szin, które sš pierwszymi literami słów w zdaniu: „nes gadol haja szam” („wielki cud stał się tam„). Dzi w Izraelu na drejdlu znajdujš się litery nun, gimel, hej, pej, które sš pierwszymi literami słów w zdaniu: „nes gadol haja po” („wielki cud stał się tu„).
/zrodlo:FZP/