Niektóre
spory halachiczne są stare jak świat. Ciągną się one od czasów Tanaitów po dni
dzisiejsze. Jeden z nich pozostający bez jednoznacznej odpowiedzi to spór czy
‘chadasz’ jest zabroniony również poza Erec Izrael. Zobaczymy jaka jest opinia
Remu w tej kwestii. Oto jak zakaz ‘chadasz’ pojawia się w naszej parszy:
„I rzekł
Wiekuisty do Mojżesza, tak: „Oświadcz synom Izraela a powiedz im: Gdy wnijdziecie
do ziemi, którą oddaje wam, a zżynać będziecie użątek jej; przyniesiecie tedy
snop z pierwociu użątku waszego do kapłana; I przedstawi on snop przed obliczem
Wiekuistego, aby uzyskać dla was upodobanie; nazajutrz po święcie
przedstawi go kapłan. Wy zaś przygotujecie w dzień przedstawienia przez was
snopu, jagnię zdrowe, roczne, na całopalenie. A przy tem – ofiary jego
śniednej, – dwie dziesiąte efy przedniej mąki, zaczynionej oliwą, na ofiarę
ogniową Wiekuistemu, na woń przyjemną, a zalewki do niego, – wina czwartą część
hinu. A żadnego chleba, prażonych ziarn, i świeżych kłosów nie będziecie
jadali, aż po sam dzień, w którym przyniesiecie ofiarę Bogu waszemu: ustawa to
wieczna w pokoleniech waszych, we wszystkich siedzibach waszych.” (Wajikra 23,
9-14. Tłum. Dr Cylkow).
Innymi słowy
Tora zabrania spożywania z nowego ziarna do czasu przybliżenia ofiary ‘omer’
(‘snop’ tłum, Cylkow), która przypada na 16 Nisan, nazajutrz po pierwszym dniu
święta Pesach. To miała na myśli Tora mówiąc: „nazajutrz po święcie” (w
oryginale: „mimachorat haSzabat”, Szabatem nazywany jest dzień odpoczynku),
kiedy ‘haSzabat’ to właśnie pierwszy dzień Pesach. Takie odczytanie wersu jest
tradycją rabiniczną. Saduceusze i Boecjusze interpretowali ‘haSzabat’ nie jako
dzień odpoczynku, czyli święto, ale dosłownie jako Szabat, siódmy dzień
tygodnia. Co za tym idzie, ustalili dzień przybliżania ofiary ‘omer’ na
niedziele wypadającą po pierwszym dniu święta Pesach. W czasach Miszny wokół
tego zagadnienia wywiązał się wielki spór.
Również w
czasie kiedy Beit HaMikdasz nie istnieje i ofiara ‘omeru’ nie jest przybliżana,
zakaz pozostaje bez zmian i zabronionym jest spożywanie zboża, które dojrzewało
w tym samym roku póki nie minie 16 Nisan. Zakaz obejmuje nie tylko jęczmień (z
którego przybliżana była ofiara ‘omer’), ale również 4 pozostałe rodzaje zbóż:
pszenicę, grykę, owies i żyto.
Co dokładnie
jest zabronione?
Zakaz
dotyczy zboża zasianego po dniu 13 miesiąca Nisan, 3 dni przed składaniem
‘omeru’ (ponieważ 3 dni to czas uważany za wystarczający do tego aby ziarno
przyjęło się w glebie). W ten sposób zboże zasiane do 13 Nisan uważane jest za
‘stare’ i z dniem 17 Nisan można je spożywać. Natomiast wszystko zasiane po 13
Nisan będzie traktowane jako ‘nowe’ (chadasz), a plony będą zabronione do czasu
złożenia ofiary ‘omeru’ lub do 17 Nisan przyszłego roku.
W Erec
Izrael:
Zasadniczo w
Erec Izrael nie ma problemu z zakazem ‘chadasz’. Powodem tego jest wczesna pora
deszczowa, przez co wysiew ziarna przypada na początek zimy, a dojrzałość i
gotowość do zbioru tuż po Pesach. Dlatego też zaraz po żniwach dozwolone jest
spożywanie zboża, które uważane jest za ‘stare’.
Poza
Izraelem:
Problem
zaczyna się poza Izraelem z wyjątkiem ziem, na których wysiew odbywa się przed
Pesach. Natomiast w państwach północy, w których Żydzi osiedli się 400 lat
temu, z powodu śniegu i mrozu przykrawających ziemie w czasie zimy, zboże
wysiewane jest po Pesach, a dorasta w czasie wiosny i lata. Plony dojrzewające
w takich warunkach będą uważane za ‘chadasz’, a zakaz spożywania zniknie wraz z
minięciem Pesach w przyszłym roku. Ta sprawa bardzo ciążyła Żydom mieszkającym
na tych ziemiach, znaczyło to bowiem, że mąka oraz alkohole powstałe ze zboża
tegorocznego są zabronione. Zmuszeni byli zatem do korzystania ze zbiorów ubiegłorocznych.
Na półkuli
południowej, na którą zawędrowali Żydzi w ostatnich 200 latach, sprawa
przedstawia się jeszcze bardziej skomplikowanie. Tam bowiem cykl roku przebiega
odwrotnie niż na północy i większość zbóż dorasta w tamtejszej zimie, czyli po
Pesach. Wtedy spoczywa na mieszkańcach Ameryki Południowej zakaz ‘chadasz’. Na
jej terenie jak również w Australii i Oceanii istnieje poważny problem z kupnem
pożywienia wytworzonego na bazie zboża.
Wprowadźmy
teraz do naszego rozważania kilka kwestii mogących rozwiązać problem
(przedstawimy tylko skrót opinii, bez źródeł, inaczej bowiem nie wyjdziemy z
tego)
Po pierwsze:
czy zakaz ‘chadasz’ obowiązuje poza Erec Izrael?
Opinie wśród
Tanaitów są podzielone:
1)
Są tacy, którzy sądzą,
że ‘chadasz’ obowiązuje w każdym miejscu jako zakaz z Tory. Ta opinia w swej
istocie oparta jest na wersie naszej parszy: „we wszystkich siedzibach waszych”
innymi słowy w każdym miejscu waszego zamieszkania, w Erec Izrael lub poza nią.
2)
Zdaniem innych ‘chadasz’
jest zabroniony tylko w Ziemi Świętej, poza jej granicami zakazu nie ma. Bazują
oni na twierdzeniu, że ‘chadasz’ jest przykazaniem odnoszącym się do Erec
Izrael i jako takie stosowane jest tylko w granicach tej ziemi. Tymczasem słowa
„we wszystkich siedzibach waszych” tłumaczą następująco: w każdym miejscu, w
którym się osiedlacie na stałe, a na stałe żyd osiedla się tylko w ziemi
wybranej przez Boga. Wygnanie poza tę ziemie jest tylko tymczasowe, nawet jeśli
oznacza to kilka tysięcy lat…
3)
Spór miał swą
kontynuację w następnym pokoleniu, w czasach Amoraitów. Gemara wzbogaca
dyskusję o kolejną opinie: ‘chadasz’ w ziemi Izraela jest zakazem Tory, ale
poza jej granicami zakazują go Rabini.
Również
autorytety halachiczne podzieliły się w swych opiniach. Część z nich
zdecydowała, że zabronienie poza Erec Izrael jest rabiniczne i obowiązuje tylko
na ziemiach przyległych (Babilonia, Transjordania itp.), ale na innych terenach
zakaz nie istnieje.
Decyzja
Szulchan Aruch jest wyraźnie zaostrzająca:
„Zakaz
‘chadasz’ stosuję się tak w Ziemi [Izraela], jak i poza Ziemią [Izraela]”
(Szulchan Aruch, Jore Dea 293, 2). Remu nie komentuje tej decyzji. Innymi słowy
zgadza się on, że ‘chadasz’ obowiązuje na całej Ziemi. Zwyczajowo jednak, poza
Izraelem, traktowany jest ten zakaz nieco łagodniej, dzięki czemu żydzi
korzystają z nowych zbóż. Wydaje się, że stoi to w opozycji do halachy. Remu, w
charakterystyczny dla siebie sposób tłumaczenia zwyczajów, umiejscawia dyspensę
w następującym porządku rozumowania:
(I)
Zgadza się, że większość
autorytetów zabrania ‘chadasz’ i że mamy zasadę mówiącą: „jednostka i większość
– halacha jak większość”. Jednakże w krytycznej sytuacji, kiedy nie ma innego
rozwiązania halachicznego, można polegać na mniejszości pozwalającej na
korzystanie z nowego zboża. Powyższa sytuacja jest krytyczna – nie można
dopuścić do zagłodzenia społeczności.
(II)
Ponieważ większość zboża nie jest nowe
(korzysta się ze zboża magazynowanego), można je zignorować. Oczywiście nie
należy pytać czy to ziarno pochodzi z nowych zbiorów czy ze starych, ale oprzeć
się na przeważającej części dozwolonego zboża.
(III)
Nowym pomysłem wprowadzonym przez Remu (jakkolwiek
problematycznym, wiele autorytetów halachicznych zarzuciło, że jest logicznie
wątły) jest zastosowanie zasady ‘podwójnej wątpliwości’ (hebr.: safek sfeka):
wątpliwość czy ziarno jest tegoroczne czy z lat poprzednich. Nawet jeśli
założymy, że tegoroczne, nie możemy wykluczyć, że kiełkowało przed 13 Nisan a
tym samym nie jest ‘chadasz’. Zasada ‘podwójnej wątpliwości’ pozwala na
łagodzenie decyzji w kwestiach halachicznych (oczywiście nie można opierać się
na tym rozwiązaniu w przypadku gdy wiadomym jest, że dane zboże dorastało w
obecnym roku).
Argument
ostateczny brzmi: nie decydować o zakazie w miejscu gdzie oczywistym jest, że
społeczność nas nie posłucha, bo „lepiej aby robili coś nieumyślnie niż
umyślnie”. Czyli lepiej aby nie było powiedziane im, że to jest zabronione. W
ten sposób ich wykroczenie będzie nieumyślne. Ogłaszając zakaz jedzenia tego
zboża, podczas gdy społeczność dalej będzie go jadła tym razem zgrzeszy
umyślnie.
Tak
argumentuje Remu w Szulchan Aruch (Jore Dea 293, 3).
*
Dalsze
rozważanie daje kolejną część rozwiązania. Pytanie – czy ‘chadasz’ dotyczy
zboża dorastającego pod ręką nie-żyda? Jakie jest prawo odnośnie ziarna
nie-żydów? Czy również jest zabroniona z powodu ‘chadasz’?
Również w
odpowiedzi na te pytania podzieleni byli Riszonim i Acharonim w swych opiniach
–
1)
Niektórzy utrzymują, że
‘chadasz’ stosuje się nawet do zboża nie-żyda.
2)
Zdaniem innych
kodyfikatorów zakaz ten nie stosuje się do obcego zboża. Ich opinia wywodzi się
z wersu mówiącego: „z pierwociu użątku waszego”, użątku waszego, żydów, a nie
użątku nie-żydów.
3)
Trzecia opinia głosi:
zboże nie-żydów jest w prawdzie dozwolone przez Torę, ale zabronione przez
Rabinów.
4)
Inni rozróżnili między
nie-żydowskim ziarnem dojrzewającym w Erec Izrael, którego zakazali z powodu
‘chadasz’ i między nie-żydowskim ziarnem dojrzewającym poza Izraelem, którego
nie zakazali z powodu ‘chadasz’.
5)
Jest też stanowisko
wśród Acharonim, które komplikuję sprawę jeszcze bardziej. Głosi ono co
następuję: według opinii (przytoczonej wyżej) zgodnie z którą zboże żydowskie
poza Erec Izrael jest zakazane przez Torę, również ziarno nie-żydowskie będzie
zabronione tyle, że zakazem rabinicznym. Inaczej z opinią (także wspomnianą
wyżej), która autorytetem rabinów zakazuje zboże żydowskie dorastające poza
Izraelem. W tym wypadku ziarno należące do nie-żyda będzie całkowicie
dozwolone.
Rabin Józef
Karo skłania się ku podejściu rygorystycznemu i tak decyduje w Szulchan Aruch:
„Zakaz
‘chadasz’ stosuję się tak do żydowskiego jak i do gojskiego” (Szulchan Aruch
Jore Dea 293, 2)
W każdym
razie, mówi Remu, można dołączyć opinie, że nie-żydowskie zboże nie podpada pod
‘chadasz’, po to aby dozwolić korzystanie z nowych plonów poza Erec Izrael. Z
powodu tego, że większość zboża – także w czasach Remu – dorastało na polach
nie-Żydów.
Dlatego Remu
uzasadnia zwyczaj spożywania nowego ziarna, bez sprawdzania czy dotyczy go
zakaz ‘chadasz’ czy też nie.
***
Niemniej
jednak, znaleźli się chasydzi (mowa tu nie o chasydach związanych z różnymi
ruchami na wschodzie Europy. W tych czasach nie było ich bowiem jeszcze.
Chodzi tu o ludzi przyjmujących na siebie rygor, którego inni nie byli gotowi
przyjąć) i ludzie wypełnieni bojaźnią Bożą, którzy nie spożywali nowego ziarna
i jego wytworów dopóty, dopóki nie przekonali się, że nie ma w nim podejrzenia
zakazu ‘chadasz’.
W ‘pytaniach
i odpowiedziach’ (tzw. szut, szeelot wetszuwot) Remu (rozdz. 132, par. 15),
odnosi się do pytania zadanego przez pewnego ‘chasyda’ następująco: czy
mi pobożnemu, który nie korzysta z nowego zboża, dozwolone jest używanie naczyń
człowieka, który posługiwał się nimi w celu spożywania tegorocznego ziarna? Czy
w ogóle restrykcja, którą nałożyłem na siebie, aby nie jeść tego typu żywności,
zabrania mi także korzystania z naczyń, w których gotowane były rzeczy zakazane
z powodu ‘chadasz’?
Remu
odpowiedział mu w skrócie, że może używać takich naczyń bez żadnych podejrzeń,
a to z różnych powodów, których teraz nie będziemy przytaczać. Ponadto Remu przeprasza
go za tak krótką i pospieszną odpowiedź, tłumacząc, że zmuszony był kończyć
list natychmiast gdyż zajęty był prowadzeniem zajęć dla uczniów w Jesziwie,
oraz z powodu podejrzenia, że listonosz wyjdzie nie wziąwszy od niego listu.
**
Odnotujmy
jeszcze jeden fakt. Dwa pokolenie po Remu, na innego krakowskiego rabina spadło
wiele cierpień z powodu kwestii zakazu ‘chadasz’.
Rabin Joel
Sirkisz, znany jako Bach, rozsławił się jedną z ważniejszych decyzji
halachicznych, którą podjął – dozwolenie ‘chadasz’ poza Erec Izrael.
Wielu uczonych z jego pokolenia, jak i z pokoleń następnych atakowało go
za tę decyzje. On jednak trwał w swym postanowieniu co było jedną z przyczyn
przymusu migracji z miasta do miasta. Bach pełnił funkcję rabina w ponad 10 miejscach,
z których ostatnim był Kraków. Również tu nie do końca znalazł spokój, kiedy to
chazan w lokalnym domu modlitwy, który uważał siebie za sprawiedliwszego
i mądrzejszego od rabina, wystąpił przeciw kilku z decyzji Bacha. Jedną z
pretensji jakie kierował przeciw rabinowi chazan była ta dotycząca ‘chadasz’.
Trudności jakich przysporzył rabinowi kantor opisuje Bach w jednej z jego
odpowiedzi (odp. 92) w książce „Nowe pytania i odpowiedzi Bacha”.
Rabin Boaz
Pash – Tłumaczył Dawid Szychowski
Dziękujemy
organizacji Shavei Israel za udostępnienie tekstu