Zapalenie świec dla Poznania20:10. Hawdala 21:25.
O zakazie
spożywania w Pesach kitnijot (ryż, proso, fasola, soczewica, kukurydza, groch)
w interpretacji Rabina Remu.
„Nie
będziesz jadał przy tym kiszonego; przez siedem dni będziesz jadał przy tym
przaśniki – chleb nędzy; boś w pośpiechu wyszedł z ziemi Micraim, – abyś
pamiętał dzień wyjścia twojego z ziemi Micraim po wszystkie dni życia twojego.
I nie pokaże
się u ciebie zakis w całym obrębie twoim przez siedem dni; i niechaj nie przeleży
nic z mięsa, któreś zarżnął wieczorem dnia pierwszego, do rana.” (Dwarim
16:3-4)O zakazie spożywania w Pesach kitnijot (ryż, proso, fasola, soczewica,
kukurydza, groch) w interpretacji Rabina Remu.
Owe wersety
uczą nas kilku zakazów dotyczących diety na Pesach –
Przede
wszystkim, oczywiście, o zakazie spożywania chamecu.
Po drugie,
zakaz przechowywania chamecu w domu.
Po trzecie
zakaz korzystania z mieszanek z chamecu, twardego chamecu i wiele innych.
Co oznacza
zakaz chamecu?
Ogólna
zasada jest prosta: wszystkie rodzaje ziarna, z których można wypiec koszerną
macę, da się również zakwasić. Inne rodzaje ziarna, których nie da się
zakwasić, definiowane są przez Gemarę jako „śmierdzące”.
Wszystkie
pięć rodzajów zboża wchodzi w tą kategorię: pszenica, jęczmień, , proso,
owies, żyto. Nadają się one do wypieku macy, mogą być zakwaszone i dlatego
też ich spożycie w zakwaszonej formie jest zakazane w Pesach.
Stąd też
Szulchan Aruch (Orech Chaim, Chilchot Pesach 453, 1) po wymienieniu pięciu
gatunków zbóż podlegających zakwaszeniu, pisze iż „ryż i inne gatunki kitnijot,
nie są odpowiednie dla wypieku macy, a także nie da się ich zakwasić, dlatego
można przygotować z nich jedzenie.”
W komentarzu
do tego zapisu Szulchan Aruch, ReMa przedstawia swój „dowód”, ustanawiający
podstawę dla zakazu spożycia kitnijot dla społeczności Żydów aszkenazyjskich, a
dowód ten brzmi tak: „Są też zakazy, a minhagiem w aszkenazie jest zaostrzać, i
nie można zmieniać.”
W dalszej
części swego wywodu ReMa ogranicza na kilka sposobów ów zakaz, definiując kilka
wyjątków, które później omówimy.
Jaki jest
sens zakazu spożywania kitnijot?
Istnieją
trzy uzasadnienia –
1. Ponieważ
można z nich zrobić mąkę (np. z kukurzydzy), istnieje obawa, że ludzie mogą pomylić
tą mąkę z inną mąką, stąd też zakaz.
2. Knijot
przechowywane są i transportowane są w ten sam sposób jak zakwaszające się
zboża – przechowywane w tych samych magazynach i transportowane w takich samych
kontenerach i pudełkach – tu również istnieje obawa, że ludzie mogą się
pomylić, stąd też zakaz.
3. Sposób
gotowania również jest podobny, i jeśli dozwolone będzie gotowanie kukurydzy
czy grochu, ludzie mogą się pomylić i powiedzieć, że dozwolone jest również
gotowanie żyta, jęczmienia itd.
Oto trzy główne
uzasadnienia, dla istnienia zakazu spożywania kitnijot. Istnieje, poza tym,
wiele innych dodatkowych uzasadnień (jak np. wskazywanie na to, iż Tora
nakazała nam radować się w czasie świąt, a „radość to mięso i wino”, stad też
istnieje zakaz spożywania knijot, służący temu by skupić się na radości
spożywania mięsa i wina).
Minhag ten
jest bardzo stary i praktykowany w krajach aszkenazyjskich od niepamiętnych
czasów. Nie dotyczy jednak społeczności sefardyjskich. Rabin Josef Caro pisze w
komentarzu do tego minhagu, w swej księdzie „Beit Josef” (rozdział 453) „Poza
Aszkenazyjczykami, nikt się produktów tych nie obawia.”
*
Pośród
aszkenazyjskich poskim, z których wszyscy zgadzali się co do obowiązywania
owego zakazu, niektórzy murem stali za zaostrzeniem minhagu, jednak byli
też tacy, którzy zakaz ten przyjęli zupełnie bez „miłości” – „omyłkowy minhag”-
napisał jeden z Riszonim, „głupawy zwyczaj” – napisał inny, czy też Tur, który
nazywa ów minhag „zbyteczną humrą” (zbyteczną surowością). Opierają się oni na
opinii Tanaity Rabina Johanana ben Nuri, który twierdził, iż ryż uważany jest
za „rodzaj zboża”, nadaje się on na macę na Pesach, błogosławieństwo wymawiane
przed spożyciem ryżu to „mezonot”, i zakwaszanie go w Pesach zakazane jest
przez Torę. Pomimo, iż pozostali uczeni rabini z tamtych czasów byli w tej
sprawie innego zdania, i pozwalali oni na gotowanie i spożywanie kitnijot w
czasie Pesach, a Gemara opowiada o tym jak Raba, wielki Amoraita, spożywał ryż
w czasie Sederu, niemniej jednak owe społeczności obawiały się tego, o czym
mówił rabin Johanan ben Nuri.
*
Jakie
produkty podpadają pod zakaz spożywania kitnijot?
Lista jest
długa, i obejmuje np: groch, ciecierzyca, kozieradka, nasiona słonecznika,
gryka,soja, soczewica, fasola, sezam, kukurydza, i wiele innych.
ReMa
zakazuje spożywania musztardy (Szulchan Aruch 464,1), pomimo iż ziarna gorczycy
nie są same w sobie kitnijot, ale rosną one w strąkach takich jak kitnijot.
Nasiona
takie jak kolendra czy anyż, są dozwolone przez Rabina Remu i nie są uważane za
kitnijot.
Istnieje
wiele innych produktów, co do których istniał spór pomiędzy rabinami, czy
zaliczają się one do kitnijot czy nie, jak np. orzeszki ziemne, czosnek, quinoa
i inne (był czas, że zastanawiano się nawet nad ziemniakiem) i generalnie decydujący
jest tu lokalny minhag, to jak stanowi zwyczaj w danym miejscu.
*
Minhag
“kitnijot” dotyczy jedynie zakazu spożywania w czasie Pesach, natomiast jeśli
chodzi o zakaz “widzenia” czy możliwości „znalezienia”, nie istnieje taki
zakaz, dlatego też nie jest zabronione przechowywanie kitnijot w czasie Pesach.
*
Jeśli chodzi
o zakaz wyciągania innych korzyści czy przyjemności z kitnijot, to taki zakaz
nie istnieje (zakaz ten istnieje w odniesieniu do 5 zakazanych rodzajów zbóż),
stąd też ReMa zwykł był zapalać w Pesach świece wykonane z produktów kitnijot,
i jest to dozwolone.
Istniały też
opinie, iż należałoby rozszerzyć pozwolenie dotyczące olejów z kitnijot nie
tylko na wykorzystywanie ich do wyrobu świec itp, dla przyjemności, ale i do
spożycia, argumentując, iż zakaz dotyczy spożycia podstawowej formy kitnijot
(=ziarna) , a nie ich pochodnych, jak np. olej czy puder, których zakaz ten nie
dotyczy. Opinia ta jednak nie została zaakceptowana jako praktyczna chalacha.
*
ReMa dozwala
również na spożycie potraw, które przez przypadek weszły w kontakt z kitnijot,
oto słowa Rabina Remu: „poprostu, zakaz nie obejmuje sytuacji ‘bediawad’, jeśli
wpadły do potrawy.”
Innymi słowy
– potrawa, która przez przypadek weszła w kontakt z kitnijot podczas gotowania,
czy będzie to fasola, ziarna, czy olej – pozostaje koszerną potrawą i można ją
spożywać w Pesach.
Generalnie,
podobnie jak w przypadku wszystkich innych chalachicznych zakazów, istnieje
zasada anulowania oparta na podstawie „nieistotności”, tzn. jeśli ilość
jedzenia koszernego przypadającego na jedzenie niekoszerne jest w relacji 60:1,
jedzenie koszerne „unieważnia” jedzenie niekoszerne.
Co określa
możliwość dokonania „unieważnienia” knijot w koszernym jedzeniu na Pesach?
Niektórzy
twierdzą, że relacja musi być 60 do 1, jak w przypadku innych unieważnień.
Jednak są tacy poskim (późniejsi), którzy z owego zdania Rabina Remu: „zakaz
nie obejmuje sytuacji ‘bediawad’, jeśli wpadły do potrawy” wnioskują, iż chodzi
o zwykłą większość, tzn jeśli większość potrawy to nie knijot, wystarczy to do
unieważnienia knijot, jakie w potrawie tej się znajdują, i można taką potrawę
spożywać w Pesach. Naturalnie, tak jak w przypadku każdego innego
unieważnienia, jeśli możliwe jest wyodrębnienie knijot z reszty potrawy –
należy je oddzielić i wyjąć.
Istnieli
poskim, którzy chcieli rozszerzyć owe „unieważnienie” na sytuację
„lechatchila”, jak np. kiedy wsypujemy mąkę zrobioną z kitnijot do
potrawy – by było to dozwolone. Jednak słowa Rabina Remu, o „oleju, który wlał
się” i „kitnijot, które „przez przypadek weszły w kontakt”, odnoszą się do
sytuacji „bediawad”, „już po fakcie”, kiedy olej już wpadł, przypadkowo a nie
lechatchila, intencjonalnie.
Istnieje
dużo więcej praw związanych z tym minhagiem, jednak nam wystarczy na razie
tyle.
Szabat Szalom
Rabin Boaz Pash.