„Pamięć i polityka. Droga historyka Zagłady” Raula
Hilberga to książka wokół której Centrum Badań nad Zagładą Żydów wraz z Domem Spotkań
z Historią zorganizowało dyskusję i spotkanie z Jerzym Kochanowskim, Dariuszem
Libionką i Jerzym Giebułtowskim. Zapowiedziano także mającą wkrótce nastąpić
pierwszą polską publikację „Zagłady Żydów Europejskich”, trzytomowego
dzieła, nad którym Hilberg pracował przez większość swego życia.
W „Pamięci i polityce” Hilberg pisze o swoim
życiu, które wypełniła praca historyka Zagłady. Nie tyle pisarza historycznego,
ile badacza historii, który całe dorosłe życie studiował problematykę zagłady
Żydów. Poświęcił się temu zadaniu w takim stopniu, że spisując dzieje swego
życia, skupił się właśnie na pracy zawodowej. W książce autor odkrywa swój
warsztat badawczy, przedstawia wieloletnie benedyktyńskie dociekania
archiwalne, ukazuje problemy związane z zabiegami o publikację swojej książki
czy niechętne nastawienie do zawartych w niej konkluzji ze strony prominentnych
środowisk naukowych.
– Moja przygoda z Hilbergiem trwa od 2006 roku – mówi
tłumacz Jerzy Giebułtowski. – Najprawdopodobniej jedna z ostatnich
korespondencji, jakie prowadził, to była ta wysyłana do mnie i Centrum Badań
nad Zagładą Żydów w sprawie tłumaczenia jego książki. „Pamięć i
polityka” to odpowiedź na pytanie – kim był Hilberg. Gdyby I wojna
światowa skończyła się inaczej jego rodzice mogliby być obywatelami
Rzeczpospolitej, ponieważ pochodzili z Buczacza. Hilberg urodził się w Wiedniu
w 1926 roku, a w 1938 wyjechał wraz z rodziną do Ameryki. Tam, ku swemu
zaskoczeniu, zobaczył ławki „tylko dla białych” lub „tylko dla
czarnych”. Podobne widział niedawno w Europie. Tylko że tamte przeznaczone
były dla Aryjczyków. Hilberg pisał pod wpływem imperatywu etycznego. Jego język
jest precyzyjnie czyszczony z emocji. Był pozytywistą, badał fakty. Prawie całe
życie pracował w jednym miejscu i zajmował się wyłącznie Zagładą Żydów
europejskich.
– „Pamięć i polityka” to fascynująca książka, od
której trudno się oderwać – zapewnia Jerzy Kochanowski. – Hilberg pisze o tym,
w jaki sposób dochodzi się do punktu, kiedy wkłada się kij w mrowisko i to
całkiem świadomie. On podjął decyzję o zajęciu się Zagładą od strony sprawcy, a
nie ofiary. Sam Hilberg uciekł przed Zagładą, ale zobaczył jej preludium. Jako
historyk miał szczęście, bo dotarł do dokumentów, których nikt wcześniej nie
widział. To jest dla historyka niezwykłe przeżycie. W jego przypadku było to
8,5 km akt. Miał też niezwykłe podejście do dokumentów. Widział, co jest za
nimi, co się dalej za tym kryje. Później przeżywał męki historyka nad
kompozycją książki – jak ułożyć zebrane dane, aby miało to sens. Poświęcił się
pisaniu, procesowi tworzenia, odrzucając życie prywatne i młodość, aż napisał
1,5 tys. stron. Zazdroszczę mu tego, że potrafił skupić się na jednym temacie,
potrafił wejść w temat tak głęboko, że odbił się od dna. Pierwsza zjadliwa
krytyka pojawiła się później ze strony Jad Waszem. Gdy „The Destruction of
the European Jews” została już opublikowana przez kolejnych 30 lat trwała
kampania przeciwko niemu, ale on to wytrwał. W połowie lat 90. wiedział, że
wygrał. Kilka tygodni temu Jad Waszem opublikowało hebrajskie wydanie
„Zagłady Żydów Europejskich”.
– Jedyna wizyta Hilberga w Polsce miała miejsce w Lublinie w
1987 roku podczas konferencji poświęconej obozom zagłady – przypomina Dariusz
Libionka. – Są dwa rodzaje źródeł, z których badacze mogą korzystać: dokumenty
i relacje. Hilberg koncentrował się na dokumentach. W latach 1961-1992 trwała
trzydziestoletnia wojna o jego książkę. Nie dawano mu dostępu do archiwum Jad
Waszem. Kiedy w 2008 roku ukazało się kompendium poświęcone historiografii
Holocaustu, tekst Hilberga otwierał ten tom. To oznacza, że topory wojenne zostały
zakopane i nastąpił koniec wojny między historykami izraelskimi a Hilbergiem.
On na samym początku swojej drogi życiowej i badawczej postanowił, że napisze
syntezę Zagłady Żydów. Przez 15 lat pracował nad tą książką przy stoliku
brydżowym, przy którym słuchał też Mozarta i Beethovena. Upadek muru
berlińskiego postrzegał głównie przez pryzmat dostępu do archiwów. Zdawał sobie
jednak sprawę z tego, że część dokumentów został bezpowrotnie utracona i nie
będziemy wiedzieć wszystkiego.
Katarzyna Markusz