Auschwitz – niemiecki nazistowski obóz
koncentracyjny i ośrodek zagłady – stał się międzynarodowym symbolem.
Rocznicę jego wyzwolenia, 27 stycznia, Organizacja Narodów Zjednoczonych
ustanowiła Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
W Auschwitz byli więzieni i mordowani obywatele niemal wszystkich
krajów Europy okupowanych przez
Niemców, w zdecydowanej większości
Żydzi. Ponad 1,1 mln osób nie doczekało wolności. Zginęli w największej z
hitlerowskich fabryk śmierci. Muzeum POLIN
27
stycznia 1945 r. żołnierze sowieccy 60. Armii I Frontu Ukraińskiego
wkroczyli do niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz. W
obozie macierzystym Auschwitz I, w Auschwitz II (Birkenau) i w Auschwitz
III (Monowitz) wyzwolenia doczekało zaledwie 7 tys. więźniów. Większość
Niemcy zdołali wyprowadzić na zachód w marszach śmierci.
Stopniowa likwidacja obozu rozpoczęła się już w sierpniu 1944 r., gdy
Armia Czerwona dotarła do Wisły. Do początku 1945 r. Niemcy wywieźli w
głąb Rzeszy 65 tys. więźniów oraz wymordowali niemal wszystkich członków
tzw. Sonderkommando, obsługujących komory gazowe i krematoria.
Ostatni akt tragedii miał miejsce z chwilą rozpoczęcia przez Sowietów ofensywy zimowej, gdy Niemcy postanowili pospiesznie zlikwidować obóz.
Na ostatnim apelu w Auschwitz 17 stycznia 1945 r. stawiło się 67 tys.
więźniów. W trzaskającym mrozie popędzono ich pieszo w kierunku Gliwic i
Wodzisławia Śląskiego, skąd zostali wywiezieni koleją do obozów
koncentracyjnych w Niemczech. Więźniów, którzy nie mieli siły iść,
Niemcy zabijali po drodze. Historycy szacują, że spośród 58 tys.
więźniów wyprowadzonych z Auschwitz w marszach śmierci zginęło ponad 10
tys.
W tym samym czasie Niemcy gorączkowo zacierali ślady popełnionych
zbrodni. Niszczyli dokumentację, zwłaszcza kartoteki i rejestry
więźniów, likwidowali doły z prochami ofiar, podpalili magazyny z
mieniem pomordowanych, tzw. Kanadę, wreszcie wysadzili w powietrze
unieruchomione wcześniej krematoria i komory gazowe. Ostatnie,
krematorium V, zniszczyli dosłownie w przeddzień wyzwolenia.
Wyzwoleni więźniowie Auschwitz, w większości Żydzi z ponad 20 krajów Europy, byli skrajnie wyczerpani, wygłodzeni i chorzy. Wymagali natychmiastowej pomocy.
Udzielili jej najpierw sowieccy lekarze wojskowi i sanitariusze, z
pomocą pospieszyli także mieszkańcy okolicznych miejscowości. Wkrótce
Polski Czerwony Krzyż zorganizował szpital obozowy, w którym znalazło
się ponad 4,5 tys. chorych, w tym 400 dzieci. Czerwonoarmiści
wyzwalający obóz znaleźli także zwłoki 600 więźniów, pomordowanych w
ostatniej chwili przez Niemców. Ich uroczysty pogrzeb odbył się 28
lutego 1945 r. Pochowano wtedy również około stu byłych więźniów
zmarłych w szpitalu już po wyzwoleniu.
Wiosną 1945 r. na terenie obozu działała sowiecka komisja do badania
zbrodni niemieckich. Na podstawie przesłuchań byłych więźniów doszła do
wniosku, że obóz Auschwitz pochłonął 4 mln ofiar. Dziś wiemy, że było to
około 1,1 mln.
W kolejnych miesiącach władze sowieckie i polskie władze
komunistyczne zorganizowały na terenie byłego obozu koncentracyjnego
obóz pracy dla niemieckich jeńców wojennych i folksdojczów.
Prace nad utworzeniem w byłym obozie Auschwitz muzeum rozpoczęły się w 1946 r. Zostało ono otwarte 14 czerwca 1947 r.