Istnieje stereotyp, zgodnie z którym XIX-wieczna
Wielkopolska stanowiła „pustynię kulturową”. Okazuje się jednak, że w regionie
pojawiały się osoby o wybitnych talentach artystycznych. Jedną z takich
postaci, ze wszech miar wartych przypomnienia, był Louis Lewandowski z Wrześni.
Tym bardziej, że twórczość kompozytorska Lewandowskiego zupełnie nie
funkcjonuje w świadomości polskiego środowiska muzycznego
Lewandowski urodził
się 23 kwietnia 1821 roku we Wrześni, w rodzinie żydowskiej. Dzieciństwo
przyszłego kompozytora było bardzo trudne z uwagi na skrajną nędzę, jaka
panowała w jego uzdolnionej muzycznie rodzinie. Mimo wszelkich trudności talent
muzyczny Lewandowskiego zaczął objawiać się bardzo wcześnie. Mały Louis
towarzyszył ojcu i czterem braciom w wykonaniach muzyki we wrzesińskiej
Synagodze..
W wieku 12 lat, po śmierci matki, Louis przeprowadził się do Berlina, gdzie
spędził resztę życia. W stolicy Prus utalentowanym Louisem zainteresował się
bankier Alexander Mendelssohn (1798-1871), kuzyn wielkiego Felixa
Mendelssohna-Bartholdiego (1809-1847). W Berlinie Lewandowski podjął studia
muzyczne. Początkowo w klasie fortepianu i wokalistyki. Jako singerel śpiewał też
solowe partie sopranowe w chórze kantora Aschera Liona. Następnie przez trzy
lata studiował pod kierunkiem A. B. Marxa (1795-1866), pochodzącego również z
żydowskiej rodziny. W Berlińskiej Akademii Sztuki, jako pierwszy żydowski
student, zgłębiał zagadnienia kompozycji muzycznej pod kierunkiem Karla
Rungenhagena (1778-1851) i Eduarda Grella (1800-1886). Choroba neurologiczna
spowodowała, że Lewandowski na cztery lata zmuszony był przerwać naukę. Podczas
choroby zetknął się z twórczością kantora Hirsha Weintrauba. Wywarła ona na
Louisie tak silne wrażenie, że postanowił zająć się komponowaniem muzyki
synagogalnej. Studia ukończył z wyróżnieniem, otrzymując od Berlińskiej
Akademii Śpiewu nagrodę za kompozycję
W 1840 roku został zatrudniony na stanowisku dyrygenta chóru Synagogi Starej w
Berlinie. Wykonywał tam muzykę liturgiczną Salomona Sulzera (1804-1890).
W tym czasie kantor Abraham J. Lichtenstein zachęcał Lewandowskiego do
napisania muzyki do żydowskich modlitw, czego skutkiem była praca nad własnymi
kompozycjami. Okres ten zaowocował znaczącym rozwojem formy muzycznej,
stosowanej w liturgii synagogalnej. Powstają wówczas liczne
kompozycje.
W 1864 roku powstała w Berlinie Synagoga Nowa, wyposażona w organy, co wpłynęło
w istotny sposób na rozwój formy muzycznej, w utworach Louisa Lewandowskiego.
Rok 1866 przyniósł Lewandowskiemu tytuł Królewskiego Dyrektora Muzyki, nadany
mu przez władze pruskie. Krótko później został dyrygentem chóru Synagogi Nowej
w Berlinie. Dla celów liturgii w tej synagodze, Lewandowski napisał kolejne
ważne kompozycje. Najważniejsze z nich, to: „Kol Rinnah u-Tefillah” (1871) na
chór oraz „Todah ve-Zimrah”(1876-82) na głosy solowe, chór i organy oraz
opracował 40 Psalmów na głosy solo, chór i
organy.
Szczególne znaczenie dla tego okresu jego twórczości miało opracowanie
starożytnych „Melodii Hebrajskich”, na głos kantora, chór i organy. Są one
uważane za wybitny przejaw geniuszu muzycznego Lewandowskiego. Pisząc je,
kompozytor zmagać się musiał z pewnym problemem technicznym. Część członków
chóru, nie miała przygotowania muzycznego i nie była w stanie wykonać zbyt
trudnych partii, dlatego struktura muzyczna utworu musiała być stosunkowo
prosta. Mimo, iż „Melodie Hebrajskie” charakteryzują się pewną prostotą
muzyczną, pełne są przejmującego religijnego żaru.
Kulminacją w twórczości kompozytora był rok 1882, gdy powstało jego największe
dzieło „Todah W’Simrah” na głos kantora, chór i organy – zbiór utworów
obejmujący cały roczny cykl liturgiczny.
Kompozytor nie zamknął się wyłącznie w muzyce synagogalnej. W jego dorobku
znajdują się też kantaty. Przejawem muzyki świeckiej są uwertury, symfonie, i
pieśni.
Louis Lewandowski był nie tylko wybitnym kompozytorem, lecz również pedagogiem.
Nauczał w Wolnej Szkole Żydowskiej i Żydowskim Seminarium Nauczycielskim.
Wykształcił licznych, wyróżniających się kantorów synagogalnych. Założył i
zarządzał Instytutem dla Starych i Niepełnosprawnych Muzyków.
Kompozytor umarł 4 lutego 1894 roku w Berlinie. Grób Louisa i jego żony Heleny
przetrwał wszystkie potworne kataklizmy XX wieku i do dnia dzisiejszego
znajduje się na Cmentarzu Żydowskim Weissensee w Berlinie. Na kamieniu
nagrobnym kompozytora znajduje się inskrypcja: „Liebe macht das Lied
unsterblich!” (Miłość czyni pieśń nieśmiertelną!)
Na trwałe do liturgii synagogalnej weszły takie dzieła, jak np. „Uvencho
Yomar”, „Zacharti Lach”, wykonywane w Święto Rosh Hashana, oraz „Ve’al.
Chata’im” na Yom Kipur.
Z punktu widzenia muzykologicznego, twórczość Lewandowskiego
jest w pełni porównywalna z utworami pisanymi przez innych, powszechnie znanych
kompozytorów XIX wieku. W porównaniu z innymi kompozytorami epoki, Lewandowski
działał w szczególnych uwarunkowaniach judaizmu reformowanego. Jego geniusz
potrafił wspaniale łączyć różne tradycje muzyczne – tradycję liturgiczną Żydów
askenazyjskich z niemieckim romantyzmem muzycznym. Posługiwał się zasadami
harmonii, typowymi dla ówczesnej muzyki europejskiej, wykorzystując często
akompaniament orkiestrowy. Partie solowe kantora pozostają jeszcze w sferze
tradycji żydowskiej, podczas, gdy partie chóralne wykazują wpływ Felixa
Mendelssohna-Bartholdiego (1809-1847). Muzyka Lewandowskiego jest w stylu mniej
romantyczna, od twórczości wielkiego poprzednika Salomona Sulzera (1804-1890).
Dla twórczości Lewandowskiego niewątpliwą inspiracją artystyczną była
literatura kantatowo-oratoryjna kompozytorów
chrześcijańskich.
Kompozycje religijne Lewandowskiego charakteryzują się wielogłosowością. Są
dowodem głębi religijnych przeżyć kompozytora.
Wydaje się, że nadszedł w końcu czas, by muzyka Louisa Lewandowskiego zajęła należne
jej miejsce w polskim życiu muzycznym i w salach koncertowych.
Opracowanie: dr Wojciech Meixner
Przykłady muzyki Louisa Lewandowskiego.