„Życie i śmierć są na końcu języka”. Winny złu, jakie powoduje
plotka, jest w równym stopniu ten, który słucha, jak ten, który mówi, bo
gdyby nie było słuchacza, to plotkarz by milczał.
Żydowskie prawo religijne nakazuje, aby – gdy napotka się plotkarza,
który zaczyna opowiadać nam plotki lub mówić coś niepochlebnego o
kimkolwiek, zmienić temat rozmowy, albo – gdy to nie skutkuje, po prostu
odejść!
Plotka jest jednym z przykładów na zaspokajanie
instynktu „uznania w grupie” metodą łatwą i nieuczciwą: zamiast podnieść
swój status przez czynienie dobra, przez ujawnianie dobrych cech
charakteru, obniża się status innych, przypisując im rzekome czynienie
zła. Charakterystyczne jest, że plotkarze zdradzają w ten sposób, iż
mają o sobie samych niskie mniemanie. Wywyższanie siebie samego w wyniku
degradowania innych potępia Talmud (Chagiga 2, 10).
Człowiek
jest istotą społeczną. W społeczności chce uzyskać pozycję wyższą od
innych członków grupy. Jednym ze sposobów podwyższenia swojego statusu w
grupie lub jego utrwalenia jest oplotkowywanie innych z grupy, czego
rezultatem jest obniżanie ich statusu. Bo plotka zawsze dotyczy jakichś –
prawdziwych lub zmyślonych – informacji negatywnych na czyjś temat.
Kiedy ktoś zniża głos i prosi, aby nikomu nie powtarzać tego, co mówi,
to zazwyczaj powie za moment, że X zdradza żonę albo okrada swojego
pracodawcę, a nigdy nie usłyszymy wtedy, że X oddaje anonimowo połowę
swojej pensji na dom dziecka czy na zakup protez dla inwalidów.
Umacnianie swojej pozycji w grupie przez plotkowanie jest klasycznym
przejawem egoizmu, bo plotkując uzyskuje się coś dla siebie (status
wtajemniczonego, dobrze poinformowanego, oceniającego z pozycji
wyższości) kosztem dobra innych (dobrego imienia innego członka grupy).
Jednocześnie wysłuchiwanie plotek daje słuchaczowi satysfakcję bycia
włączonym w grupę, darzonym zaufaniem. I to też odbywa się kosztem
oplotkowywanego. Na dużą skalę zajmują się dostarczaniem ludziom tego
uczucia plotkarskie media, tworząc cały fikcyjny świat celebrytów, wobec
którego – w kulturze tabloidów – dominuje plotka i obmowa.
Jednym biegunem istoty człowieka jest podobieństwo do zwierząt, drugim –
umiejętność naśladowania Boga. Ale pomiędzy tymi biegunami jesteśmy
najbardziej sobą, czyli istotą zdolną do wyborów i stale do nich
zmuszaną. I nie zawsze dokonującą wyborów właściwych. Plotka jest
oczywiście zjawiskiem wyłącznie ludzkim. Ale egoistyczne ustalanie
swojej pozycji w grupie koresponduje, w pozornie tylko odległy sposób, z
instynktownym egoizmem, z dążeniem do uzyskania tego, co pożądane,
najmniejszym kosztem własnym, a bez zwracania uwagi na koszt cudzy. Jest
to postawa charakterystyczna dla zwierzęcia: wzmocnienie swojej pozycji
w stadzie. Natomiast świadome odrzucenie plotki jest dowodem na
działanie z myślą o innym człowieku, o jego dobru. Jest rezygnacją z
nieuczciwości, która mogłaby przynieść nam korzyść. Rezygnacją z tego
powodu, że komuś innemu wyrządziłoby się krzywdę. A taka motywacja
zwierzętom nie jest dostępna.
Laszon hara (לשון הרע dosłownie
„zły język”, mówienie źle o ludziach), czyli plotka, uznawana jest przez
judaizm za wyjątkowo odrażający grzech i szczególnie nieetyczne
zachowanie wobec człowieka.
Paweł Jędrzejewski