Język aramejski jest starożytnym językiem należącym do grupy języków semickich wraz z asyryjskim, babilońskim, chaldejskim, hebrajskim i arabskim. W rzeczywistości języki arabski i hebrajski zawierają wiele elementów wziętych z aramejskiego, m.in. alfabet. Współczesne tzw. „kwadratowe” pismo hebrajskie nosi nazwę aszuri. Aszuri to hebrajska nazwa Asyryjczyków, potomków Aszura, syna Szema, syna Noego (Rdz 10,22). Wyrazy aramejskie pojawiają się już w pierwszej księdze Biblii (Księdze Rodzaju), w rozdziale 31,47. Największy aramejski fragment znajduje się w Księdze Daniela od 2:4 do rozdziału 7.
Najstarsza znana inskrypcja w języku aramejskim datuje się na koniec X –
początek IX stulecia przed Chr. Od tego czasu obserwuje się niezwykłe
rozpowszechnienie się języka aramejskiego na dużym obszarze od Syrii
poprzez Palestynę i do Egiptu, gdzie wyparł on wiele języków, w tym
również akkadyjski i hebrajski. Przez prawie tysiąc lat aramejski był
oficjalnym językiem mówionym i pisanym Bliskiego Wschodu.
Upowszechnianie tego języka było związane ze wzrostem potęgi i podbojami
imperium Asyryjskiego, które przyjęło aramejski za język oficjalny
zamiast akkadyjskiego.
W późniejszym okresie, zwanym chaldejskim lub neo-babilońskim, oraz po
podbojach perskich język aramejski pozostał językiem międzynarodowym.
Pomimo umocnieniu wpływów hellenistycznych (zwłaszcza w miastach) w
wyniku podbojów Aleksandra Wielkiego, aramejski pozostawał językiem
codziennym mieszkańców Syrii, Ziemi Świętej, Mezopotamii i
przylegających krajów. Jego wpływ został znacznie osłabiony dopiero w
XIX stuleciu n.e., dwieście lat od chwili zajęcia przez muzułmanów
Damaszku (633 r.) i Jeruzalem (635 r.), ale aramejski nigdy nie został
całkowicie wyparty przez arabski.
Izraelici, wysiedleni z Transjordanii, Baszanu i Gileadu w r. 732 przed
Chr. przez asyryjskiego króla Tiglat-Pilesera III, przejęli język
aramejski. Tak samo było w przypadku deportowanych północnych plemion
Izraela po zdobyciu Samarii w 721 r. przed Chr. przez Sargona II, oraz w
przypadku Judejczyków wygnanych do Babilonu przez Nebukadnezara w 587
roku przed Chr. Żydzi, wracający po wygnaniu do Ziemi Świętej,
przynieśli ze sobą język aramejski, który zakorzenił się tutaj i był
powszechnie w użyciu również za życia Iszo Mszicho (Jezusa Chrystusa).
W okresie hellenistycznym, pod panowaniem Seleucydów, aramejski przestał
być językiem powszechnym, zaczęły się formować jego dialekty, różniące
się co do wymowy i słownictwa. Niektóre z tych dialektów przyjęły formę
literacką, i w końcu język podzielił się na Wschodnią gałąź z jej
dialektami i Zachodnią z jej dialektami. Jednak istnieje bardzo duże
podobieństwo obu gałęzi języka aramejskiego.
Rozwój języka aramejskiego można podzielić na pięć okresów, zgodnie z dostępnymi dokumentami sięgającymi tysiąca lat przed Chr.:
– staroaramejski, 925-700 p.n.e.,
– urzędowy język imperium Asyryjskiego (jednolity aramejski) 700-200 p.n.e.,
– średni aramejski, 200 p.n.e. – 200 n.e.,
– późny aramejski, 200-700 r. n.e.,
– współczesny aramejski, od 700 r. do naszych czasów.
Język aramejski, w którym zostało sporządzone tłumaczenie Biblii
nazywane Assachta Peszitta, jest dialektem północno-zachodniej
Mezopotamii, który rozwinął się i był używany w Orhai, niegdyś państwie
mieście, nazwanym później przez Greków Edessą, a obecnie nazywane przez
Turków Urfa. Haran, miasto, gdzie mieszkał brat Abrahama Nachor, leży w
odległości 38 kilometrów w kierunku południowo-wschodnim od Orhai. Duża
społeczność żydowska miasta Orhai, jak również wspólnoty żydowskie w
Asyrii, w królestwie Adiabene (którego królewska rodzina przyjęła
judaizm), korzystała z Biblii, której większa część była przetłumaczona
na ten dialekt i nazywana Peszitta Tanach.
Ta wersja aramejska Starego Testamentu została przejęta przez przez
wszystkie Kościoły chrześcijańskiego Wschodu, które używały i nadal
używają języka aramejskiego na całym obszarze aż do Indii, a niegdyś
nawet w Turkiestanie i w Chinach. W czasach Apostolskich Peszitta Tanach
został uzupełniony księgami Nowego Testamentu.
Ta forma literacka Wschodniego języka aramejskiego była wymawiana
inaczej, niż dialekty aramejskie w krajach zachodnich pod rządami Rzymu i
później Bizancjum, które uformowały dialekt „zachodni”. W zachodnich
dialektach zauważalne są wpływy greckie i w gramatyce, i w stylistyce,
zaś dialekty aramejskie imperium Perskiego zachowały starożytny styl,
pisownię i wymowę.
Grecy nazywali język aramejski językiem „syriackim” (wyraz ten został
przez nich wprowadzony), i ta sztuczna nazwa przyjęła się na zachodzie.
Na wschodzie język ten zachował swoją oryginalną nazwę liszana aramaja
(język aramejski). Współczesny Wschodni Aramejski ma 16 dialektów,
którymi rozmawiają chrześcijanie i Żydzi, oraz szeroko znany dialekt
zachodni. Współczesny Zachodni Aramejski jest używany w trzech
niewielkich miejscowościach leżących na północ od Damaszku, ale w formie
wymieszanej z wyrazami arabskimi i tureckimi.
Manuskrypty chrześcijańskie w języku Wschodnim Aramejskim są napisane
starożytną czcionką nazywaną „Estrangela” (okrągłe, grube litery) bez
oznaczania samogłosek. Po V stuleciu n.e. powstały dwa nowe rodzaje
pisma: na Zachodzie przyjęto czcionkę serto (w której połowa liter jest
inna niż w estrangela), stosującą pięć greckich liter na oznaczenie
samogłosek (zapisywanych nad lub pod linią, albo obok spółgłosek), a na
Wschodzie czcionkę nazywaną madinchaja (‘zachodnia’) lub swadaja
(‘współczesna’), w której jedynie pięć z 22 liter zostało
zmodyfikowanych. Na oznaczenie siedmiu samogłosek wykorzystano akcenty
podobne do żydowskiego systemu samogłosek, stosowanego w Tyberiadzie lub
w Babilonie.
Współczesny język aramejski w różnych jego odmianach jest używany w
dzisiejszym Iraku, Iranie, Syrii, Izraelu, Libanie, a także w wielu
krajach zachodnich, do których wyemigrowali użytkownicy aramejskiego, w
Europie, w Rosji, Australii i USA.
W wielu Kościołach język aramejski jest wciąż językiem liturgicznym. Do
nich należą Kościół Wschodu (Church of the East), Chaldejski Kościół
Katolicki (Chaldean Catholic Church), Syriacki Kościół Prawosławny
(Syriac Orthodox Church), Syriacki Kościół Katolicki (Syriac Catholic
Church), oraz Maronicki Kościół Katolicki (Maronite Catholic Church).
Paul D. Younan
Źródło: szlomo.pl