Holocaust („całopalenie”, spolszczenie: Holokaust)
– pierwotnie termin religijny oznaczający ofiarę
całopalną (w tym znaczeniu może być stosowane również dziś), obecnie
najpowszechniejszym znaczeniem tego słowa są prześladowania i zagłada prawie 6
milionów Żydów przez władze III Rzeszy oraz jej sojuszników w okresie II wojny
światowej (w tym znaczeniu, jako nazwa własna, słowo Holocaust/Holokaust pisane
jest wielką literą).
Część zamordowanych była arbitralnie uznana za Żydów przez
nazistów – byli to np. chrześcijanie (jak Edyta Stein)
lub bezwyznaniowcy, całkowicie zasymilowani i niemający nieraz od pokoleń
żadnego kontaktu z religią i kulturą żydowską. Naziści uznawali za Żyda osobę,
w której rodzinie do trzeciego pokolenia wstecz była przynajmniej jedna osoba
pochodzenia żydowskiego. Było to więc kryterium rasowe, a nie religijne lub kulturowe.
Polityka masowej zagłady, rozpętana już w połowie 1941,
trwała ok. 40 miesięcy. Poprzedzała ją akcja T4,
obejmująca zagładę osób psychicznie chorych, w czasie której opracowano technologię
masowych mordów. Liczba żydowskich ofiar Holocaustu jest szacowana na prawie 6
milionów, choć dokładna liczba nie jest znana z powodu braku kompletnej
ewidencji oraz systematycznego niszczenia archiwów i zacierania śladów przez
władze niemieckie w obliczu klęski wojennej. Jedną trzecią tej liczby, czyli
ok. 2 miliony, stanowiły dzieci. Liczba polskich Żydów wśród ofiar Zagłady
szacowana jest wg różnych źródeł od 2,6 mln do 3,3 mln osób.
Holocaust stanowił bezprecedensową próbę zagłady całego
narodu przy użyciu metod przemysłowych, która nigdy wcześniej i później nie
była przeprowadzona w takiej skali. Holocaust w założeniach miał doprowadzić do
ostatecznego celowego rozwiązania kwestii żydowskiej, czyli wymordowania całego
narodu, co nie było wprost wyrażonym celem wobec żadnej innej nacji. Stanowił
systematyczny i realizowany przez aparat państwowy proces likwidacji całego
narodu w tzw. Endlösung der Judenfrage („ostateczne rozwiązanie kwestii
żydowskiej”).
|
Spis treści
2
3.1 |
Terminy i znaczenia
Termin pochodzi z kościelnej łaciny: słowo holocaustum jest
adaptacją greckiego holókauston, rodzaj nijaki imiesłowu holókaustos
(„spalony w całości”), od czasownika holo-kautóo („spalam ofiarę
w całości”). Jest synonimem pojęcia Szoa (hebr. שואה – całkowita zagłada, zniszczenie –
transkrypcja angielska: Shoah), uważanego przez niektórych za bardziej
stosowne, ponieważ nie odwołuje się do pozytywnego, religijnego znaczenia
całopalenia. W Polsce używa się ponadto terminu Zagłada.
W szerszym znaczeniu termin ten bywa używany w odniesieniu
do ludobójstwa innych prześladowanych grup etnicznych, narodowych i społecznych
oraz więźniów politycznych w obozach koncentracyjnych przez nazistów, a w
szczególności eksterminacji innej grupy etnicznej – Cyganów, czyli Romów i
Sinti (Porajmos – Pochłonięcie). Przykładowo, polityka Hitlera wobec części
Słowian i Bałtów (także uznawanych za Untermenschen – „podludzi”), w
szczególności Polaków, również zakładała eksterminację elit społecznych,
naukowych i kulturalnych (ponieważ zdaniem nazistów cywilizacja i sztuka
rozwijały się jedynie dzięki nacjom zachodnim) oraz eksploatację pozostałej
części narodu poprzez pracę niewolniczą. Szczególnie
liczną grupę ofiar stanowili schwytani żołnierze sowieccy, których w niewoli
zginęło ponad 3 miliony (śmierć poniosło większość z ponad 5 milionów jeńców
radzieckich).
Czasem termin bywa używany w znaczeniu jeszcze szerszym,
wykraczającym poza dzieje nazizmu (przykładowo, bywa odnoszony do ludobójstwa tureckiego na Ormianach). Słowo
„holocaust” pisze się wówczas jednak małą literą.
Polityka nazistów wobec Żydów
Partia nazistowska
i jej przywódca Adolf Hitler po dojściu do władzy w 1933 rozpoczęli
realizację programu rasistowskiego
i antysemickiego,
przewidującego izolację ludności żydowskiej i stopniowe pozbawienie jej
wszelkich praw obywatelskich oraz cywilnych. Wspierano także emigrację Żydów z
Niemiec. Główną podstawą prawną dyskryminujących posunięć były ustawy norymberskie z 1935 roku. W okresie
przedwojennym Niemcy rozwinęli także uzasadniającą te kroki wielką akcję propagandową,
oskarżając Żydów o pasożytnictwo, wyzysk, demoralizowanie i niszczenie narodów,
wśród których zamieszkują. Propaganda nagłaśniała także rzekomą organizację
międzynarodowego spisku, obejmującego żydowskich bankierów i przemysłowców, a
także polityków pochodzenia żydowskiego i znajdujących się pod wpływem Żydów.
Spisek ten miał mieć charakter międzynarodowy; obejmował rzekomo liberałów,
socjaldemokratów i komunistów, a także masonów i inne organizacje
społeczno-polityczne przeciwstawiające się ideom nazizmu.
Jednocześnie propaganda nazistowska stworzyła pojęcie
„hańbienia rasy” (Rassenschande), aby uzasadnić konieczność wprowadzenia
restrykcyjnego prawa zakazującego małżeństw kobiet niemieckich z Żydami. Jedna
z ustaw norymberskich, „ustawa o ochronie niemieckiej krwi i czci” (niem.
Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre) z dnia 15
września 1935 wprowadzała sankcje karne za łamanie jej postanowień, zwykle w
postaci więzienia lub zesłania do obozu koncentracyjnego. Kampania propagandowa
wymierzona w Żydów wspomagana była przez działalność wysokich funkcjonariuszy
nazistowskich. Jeden z nich, Julius Streicher, w ramach akcji przeciwko
„skażeniu rasy”, gauleiter Norymbergi w latach 1933–1940, stworzył absurdalną
pseudonaukową teorię biochemiczną, w myśl której białko zawarte w nasieniu
Żydów miało zdolność trwałego „infekowania” organizmu kobiet niemieckich.
Streicher, aktywnie nawołujący do aktów przemocy podczas swoich wystąpień oraz
jako główny inicjator ustaw norymberskich i wydawca pisma „Der Stürmer”
(nawołującego do nienawiści na tle rasowym), ponosi także odpowiedzialność za pogrom mniejszości
żydowskiej w 1938, podczas tzw. nocy
kryształowej (niem. Kristallnacht). Jej skutkami była śmierć ok. 200 Żydów,
zesłanie do obozów koncentracyjnych 20–30 tys. osób narodowości żydowskiej oraz
grabież ich majątku.
Naziści postrzegali Żydów nie jako wspólnotę wyznaniową czy
narodowościową – odrzucali zatem religijną konwersję albo asymilację jako
rozwiązanie „problemu żydowskiego”. Ich zdaniem Żydzi stanowili rasę, czy
raczej mieszankę rasową, której reprezentanci stanowią element szkodliwy z
przyczyn genetycznych: takie postrzeganie Żydów skłaniało do izolowania i
eliminowania Żydów, a także wszystkich zasymilowanych osób pochodzenia żydowskiego.
Propaganda szerzyła te poglądy, podpierając się rzekomymi wynikami badań
naukowych, sfałszowanej wiedzy historycznej lub antropologicznej. Antysemicka i
rasistowska propaganda znalazła już w drugiej połowie lat trzydziestych
częściowy oddźwięk wśród Niemców, ale także w innych krajach europejskich,
sprzyjając postawom kolaboracji, albo – częściej – obojętności wobec
Holocaustu.
Po wybuchu wojny polityka nazistów wobec Żydów była
wprowadzana w kolejnych krajach europejskich w miarę ich zajmowania przez
wojska niemieckie. Przybierało to z reguły formy rejestracji osób pochodzenia
żydowskiego, zmuszania do noszenia na ubraniach znaków identyfikacyjnych
(najczęściej niebieskiej gwiazdy Dawida), wprowadzania różnych zakazów i
posunięć dyskryminujących, w krajach z liczną ludnością żydowską (m.in. w
Polsce) izolację w dzielnicach zamkniętych (gettach), często
otoczonych murem. Wobec Żydów łamiących przepisy dyskryminacyjne albo
opuszczających zamknięte dzielnice wprowadzano kary śmierci. Również surowe
kary wprowadzano wobec osób pomagających Żydom (w Polsce kara śmierci
obowiązywała za pomoc w ukrywaniu się albo za dostarczanie żywności).
Koncentracja dużych mas ludzi w niewielkich obszarach powodowała częste
choroby, a ograniczone dostawy żywności – częstą śmierć głodową.
Zagłada Żydów
Początkowo władze niemieckie rozważały wysiedlenie
europejskich Żydów (np. za Ural bądź na Madagaskar), projekt ten został jednak
oceniony jako niemożliwy do przeprowadzenia w warunkach wojny. W związku z tym,
jesienią 1941 roku podjęto decyzję o tzw. „ostatecznym rozwiązaniu kwestii
żydowskiej” (die Endlösung der Judenfrage), co było sformułowaniem oznaczającym
w praktyce politykę zagłady wszystkich Żydów w Europie. Szczegóły akcji
dopracowano formalnie podczas Konferencji w Wannsee, 20 stycznia 1942, a
przeprowadzenie operacji powierzono SS,
jej koordynowanie miał prowadzić Obersturmbannführer Adolf Eichmann, kierujący
referatem IV D4 w RSHA (Reichssicherheitshauptamt – Główny
Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy).
Eksterminacja jednak rozpoczęta została przed oficjalnymi
decyzjami. Pierwszym jej aktem były działania „oddziałów specjalnych”
Einsatzgruppen na terenie Związku Radzieckiego po niemieckiej inwazji
rozpoczętej w czerwcu 1941 roku. Oddziałów tych było cztery: EG A, EG B, EG C
oraz EG D, a podzielone one były na mniejsze pododdziały – Sonderkommanda oraz
Einsatzkommanda. Oddziały te, działające wkrótce po wkraczających wojskach
niemieckich, dokonały zabójstw ponad pół miliona Żydów, a także Cyganów, jeńców
wojennych oraz członków partii komunistycznej. Rola tych oddziałów sprowadzała
się do spędzania lokalnej ludności żydowskiej i innych osób przeznaczonych do
eksterminacji do specjalnych miejsc i masowych rozstrzeliwań, najczęściej za
pomocą karabinów maszynowych. Niekiedy wykorzystywano miejscowych kolaborantów
do pomocy w morderstwie. W ten sposób dokonano Holocaustu Żydów ukraińskich,
besarabskich, białoruskich i bałtyckich. Poza obozami, najbardziej znanym
miejscem eksterminacji jest wąwóz Babi Jar koło Kijowa, gdzie w 1941
zamordowano ok. 100 000 Żydów, a także podwileńskie Ponary, gdzie naziści
wymordowali prawie 80 000 Żydów.
Jak dowodzą dokumenty ujawnione niedawno przez rosyjskich
historyków, w lutym 1942 SS-Obergruppenführer Karl Wolff przez siedem dni
spotykał się w Mceńsku z wysłannikiem Józefa Stalina, zastępcą Berii Wsiewołodem Mierkułowem. Stalin proponował
zawieszenie broni na froncie wschodnim, zawarcie wojskowego przymierza
niemiecko-radzieckiego i eksterminację Żydów w Związku Radzieckim. Strony nie
doszły jednak do porozumienia.
Władze nazistowskie oceniły taką metodę zabijania Żydów za
zbyt kosztowną (amunicja) i pracochłonną oraz trudną do powtórzenia w krajach,
w których terror był słabszy, a działania wojenne dalekie. Na mniejszą skalę
eksperymentowano z innym pomysłem: samochodami wydzielającymi gazy spalinowe do
ładowni, zabijające znajdujących się w niej ludzi tlenkiem węgla. Jeszcze przed
decyzjami Konferencji w Wannsee takich metod użyto w obozie zagłady ludności
żydowskiej z wydzielonego Kraju Warty – Kulmhof. W niektórych obozach stosowano
gaz cyklon B,
używany dawniej jako środek owadobójczy.
Pierwszym systematycznym programem eksterminacji Żydów była
Einsatz Reinhard, która objęła 2 miliony Żydów zamieszkujących Generalne
Gubernatorstwo. W ramach tej operacji utworzono obozy zagłady: Belzec koło
Bełżca, Sobibor koło wsi Sobibór i Treblinka koło wsi Poniatowo. Poza tymi
trzema utworzono także obozy zagłady: Auschwitz II (Birkenau) na terenie wsi Brzezinka
koło Oświęcimia, Kulmhof nieopodal Chełmna nad Nerem i Majdanek na obrzeżach
Lublina. Wszystkie sześć obozów zagłady umieszczono na ziemiach polskich z
powodu utrudniającego pomoc terroru, centralnego położenia Polski, dużej
populacji żydowskiej oraz wystarczającej infrastruktury kolejowej. Wszystkie
obozy zagłady były niemieckimi instytucjami państwowymi, powstałymi z budżetu
państwa niemieckiego, mającymi dostęp do wykwalifikowanej kadry urzędniczej
oraz infrastruktury transportowej. Obsługę obozów rekrutowano z niemieckich
żołnierzy SS lub z batalionów żołnierzy państw sojuszniczych (przede wszystkim
ukraińskie oddziały Waffen-SS).
Eksterminacja obejmowała wszystkie grupy Żydów lub osób
uznanych za Żydów, w tym osób starszych, kobiet i dzieci. Systematycznie
opróżniano żydowskie getta, przeprowadzano polowanie na Żydów ukrywających się
po tzw. stronie aryjskiej, zwożono ludzi z terytoriów okupowanych całej Europy.
Wykorzystując pomoc kolaborantów, osoby pochodzenia żydowskiego odizolowywano i
wysyłano transportem kolejowym do obozów zagłady, gdzie były z reguły
bezzwłocznie kierowane do komór gazowych, ich ciała palone, a mienie stawało
się własnością III Rzeszy. Autorem pierwszego raportu na temat Holocaustu tzw. Raportów Pileckiego był agent polskiego ruchu
oporu w Auschwitz rotmistrz Witold Pilecki. Jako jedyny w trakcie II Wojny
Światowej dobrowolnie dostał się do obozu w celu zweryfikowania informacji o
domniemanej eksterminacji. Na miejscu założył obozowy ruchu oporu Związku
Organizacji Wojskowej ZOW, którego zadaniem kluczowym było przygotowanie obozu
do powstania.
Skutkiem prowadzonej przez Niemców polityki eksterminacji
Żydów była śmierć 5–6 milionów osób i prawie doszczętna likwidacja wielu
społeczności żydowskich, w szczególności zamieszkujących wschodnią Polskę,
Galicję i Ukrainę. Z tego regionu zniknęła cała kultura sztetli, wszystkie
skupiska chasydów, w zaniku pozostał język jidysz. Zginęło wówczas 80–90% Żydów
zamieszkujących przed wojną Europę Środkową. Wśród ocalałych wiele osób
cierpiało na liczne posttraumatyczne przypadłości psychologiczne. Ich
umiejętność opowiadania o przeszłości dojrzewała bardzo powoli.
Eksterminacja w krajach europejskich.
Rząd III Rzeszy nie tylko realizował plan wymordowania Żydów
przy pomocy własnych wyspecjalizowanych służb na terytoriach okupowanych, ale
także stosował naciski polityczne i wojskowe, aby zmusić pozostałe kraje
europejskie do współpracy w tej zbrodni. Rezultaty takiej polityki były różne:
od aktywnej współpracy (Słowacja, Francja), przez współpracę częściową
(Rumunia, Bułgaria, Węgry), do kategorycznej odmowy (Włochy, Dania).
Polska.
Zobacz
więcej w artykule Historia Żydów w Polsce, w sekcji II wojna światowa i zagłada polskich Żydów.
Słowacja była pierwszym państwem wciągniętym od marca 1939
przez swojego protektora – III Rzeszę w plan eksterminacji Żydów.
Ultranacjonalistyczna Słowacka Partia Ludowa z dużym
zaangażowaniem wdrażała antysemicką politykę przeciwko 90 000 obywateli
pochodzenia żydowskiego: akcja propagandowa, przymusowe oznakowanie, rabunek
mienia i urzędowa dyskryminacja. W lutym 1942 w Bratysławie odbyły się pierwsze
rozmowy słowacko-niemieckie na temat „rozwiązania kwestii
żydowskiej”. W rezultacie od marca 1942 słowaccy Żydzi zaczęli być masowo
deportowani do niemieckich obozów śmierci, głównie do Auschwitz. W celu
bardziej „efektywnego” mordowania tej grupy ludności naziści
wybudowali w obozie w Birkenau nową komorę gazową (Czerwony Domek, w którym
jednorazowo można było zabić 800 ludzi) i krematorium. Szacuje się, że wiosną i
latem 1942 naziści zabili w Oświęcimiu większość słowackich Żydów, których
ciała niedbale grzebano w płytkich rowach, a następnie, ze względu na odór
rozkładu, palono na stosach.
Francja.
Osobny
artykuł: Obława Vel d’Hiv.
Kolejnym uzależnionym od Niemiec krajem, który został
włączony w plan Holocaustu, była Francja. W podzielonym (od czerwca 1940) na 2
strefy państwie mieszkało około 350 000 Żydów, z których połowa była
uciekinierami bez francuskiego obywatelstwa. W strefie okupowanej przez Niemców
stosowano hitlerowskie antysemickie przepisy bezpośrednio, a w strefie tzw.
„wolnej” marionetkowy rząd francuski posłusznie współpracował z
Niemcami. Od października 1940 rząd Vichy zakazał Żydom wykonywania określonych
zawodów, a Żydów-cudzoziemców internował w obozach. Po tym nastąpiła
rejestracja i konfiskata majątków. 27 marca 1942 ruszyły z Francji pierwsze
transporty Żydów do obozu Auschwitz. Powszechną praktyką było rozdzielanie
rodziców i dzieci; rodziców wysyłano do obozów zagłady jako pierwszych. Szacuje
się, że w Auschwitz zginęła większość (11 000) tych dzieci. Ostatni transport
Żydów odjechał w lipcu 1944. 80 do 90% przywożonych zabijano w Auschwitz w
ciągu pierwszego dnia pobytu; zamordowano 76 tys. czyli około 25% wszystkich
Żydów – obywateli francuskich. Akcję masowej deportacji nadzorował we Francji
SS-Hauptsturmführer Theodor Dannecker. W 2009 roku Rada Państwa uznała
odpowiedzialność państwa francuskiego za deportacje.
Zobacz
też: Muzeum Pamięci Shoah w Paryżu.
Bułgaria.
Pod naciskiem III Rzeszy rząd Bułgarii wysłał do obozu zagłady w Treblince 11 000
Żydów (zginęli tam wszyscy) z okupowanej przez Bułgarię Tracji i Macedonii,
odmówił jednak wydania obywateli bułgarskich pochodzenia żydowskiego.
Rumunia.
Przywódca sprzymierzonej z III Rzeszą Rumunii marsz. Ion
Antonescu realizował politykę antysemicką. Szczególne nasilenie działań
przeciwko obywatelom rumuńskim narodowości żydowskiej przypadło na lata
1940–1941. W sierpniu 1940 r. władze wydały dekret zabraniający zawierania
małżeństw rumuńsko-żydowskich i dzielący Żydów na trzy kategorie. Szczególnie
agresywne działania podejmowali członkowie Żelaznej Gwardii (tzw. zielone
koszule), faszystowskie ugrupowanie liczące na przejęcie władzy z rąk Antonescu
i jeszcze bliższą współpracę z III Rzeszą. Podczas zamieszek wywołanych przez
legionistów w styczniu 1941 r. doszło do pogromu ludności żydowskiej Bukaresztu
(120 ofiar śmiertelnych i kilka tysięcy rannych). Zniszczono 25 synagog, a
dzielnica żydowska została spalona.
Przed atakiem Niemiec na ZSRR marsz. Antonescu nasilił
politykę antysemicką. W maju 1941 r. powołano Centrum Narodowe Romanizacji,
które miało się zająć m.in. „oczyszczaniem etnicznym” Rumunii.
Dokonano wywłaszczenia dóbr i majątków należących do obywateli pochodzenia
żydowskiego. Dziesięć dni przed agresją III Rzeszy na ZSRR Hitler wezwał do Berlina
Iona Antonescu i wyjawił mu plany zniszczenia „Żydów na Wschodzie” .
Początkiem masowych mordów był pogrom w Jassach dokonany na osobisty rozkaz
Antonescu w dniach 29 i 30 czerwca 1941 r. Rozkaz wydany rumuńskiemu wojsku,
policji i żandarmerii mówił o oczyszczeniu miasta z ludności żydowskiej.
Zginęło w sumie 14 tys. z 45 tys. żydowskich mieszkańców miasta. Ci, którzy
przeżyli zostali przetransportowani do obozu koncentracyjnego w
Calaraşi-Ialomiţia. Wyrazem oficjalnej
polityki państwa rumuńskiego w kwestii żydowskiej była decyzja podjęta przez
dyktatora 8 lipca 1941 r. o deportowaniu Żydów z Rumunii. Akcja eksterminacyjna
rozwinęła się na szeroką skalę po przyłączeniu Besarabii i Bukowiny. W Kiszyniowie
i Czerniowcach zmasakrowano tysiące Żydów. Były wsie, jak Ciudei czy Nuova
Sulita, w których zginęli wszyscy żydowscy mieszkańcy. W masowych egzekucjach
zginęło 160 tys. osób. Tych, którzy przeżyli rozkazem Antonescu wywieziono do Transnistrii,
gdzie założono obozy koncentracyjne, obozy pracy oraz getta. Liczba
deportowanych do końca 1941 r. wyniosła 118 tys., a w 1942 r. doszła do 185
tys. W czasie deportacji dziesiątki
tysięcy ludzi poniosło śmierć z pragnienia, na skutek chorób, bądź też z ręki
rumuńskich strażników. W sumie zginęło 90 tys. deportowanych. Prześladowania nie ominęły żydowskich
mieszkańców południowej części Siedmiogrodu, ale nie miały one na tym obszarze
charakteru eksterminacji
Wielki Rabin Rumunii Alexandru Şafran oraz przewodniczący
Centralnej Rady Żydów w Rumunii Wilhelm Filderman od początku prześladowań
interweniowali u władz rumuńskich za pośrednictwem metropolity Nicolae Bălana,
królowej Heleny i nuncjusza apostolskiego Andrea Cassulo. Nuncjusz odbył w 1943
r. podróż do Transnistrii, aby zobaczyć, w jakich warunkach przebywają tam Żydzi
oraz przekazać z ramienia Stolicy Apostolskiej pomoc materialną. Przywódcy
żydowscy słali memoriały do Czerwonego Krzyża oraz do ambasadorów Szwajcarii, Turcji
i Szwecj.
Polityka reżimu Antonescu wobec Żydów zelżała po klęsce pod Stalingradem.
Dyktator wycofał się wtedy z polityki masowej eksterminacji. Władze rumuńskie
nie zezwoliły na deportacje więźniów przetrzymywanych na terenie Naddniestrza
do niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu. Ponadto Rumunia ułatwiła Żydom z
okupowanej Polski, Węgier i Słowacji ucieczkę drogą morską do Palestyny.
Z prac badaczy rumuńskich wynika, że z 607 790 Żydów, którzy
mieszkali na początku wojny w Rumunii (z wyłączeniem mieszkających w północnym
Siedmiogrodzie zajętym w 1940 r. przez Węgry), zostało zamordowanych lub zmarło
w transportach 264 900 osób, czyli 43% przedwojennej populacji.
Węgry.
Węgry. prowadziły
wobec III Rzeszy politykę ostrożnych ustępstw, a od 1941 zaczęły wycofywać się
ze współpracy. Represje wobec 760 000 węgierskich Żydów polegały na wysłaniu
poborowych do brygad roboczych na front wschodni, gdzie większość z nich
zginęła. Regent Miklós Horthy odmawiał zgody na przesiedlenie węgierskich Żydów
na co nalegał Hitler w kwietniu 1943 r.
W marcu 1944 Niemcy zajęły Węgry w wyniku operacji
Margarethe. Wraz z oddziałami Wehrmachtu do kraju wkroczyły jednostki specjalne
Adolfa Eichmanna, które od połowy kwietnia przystąpiły do deportacji ludności
żydowskiej, począwszy od Siedmiogrodu i Rusi Podkarpackiej. W pracach nad
deportacją oprócz Eichmanna brali udział Dieter Wisliceny, Alois Brunner, Hermann
Krumey i Siegfried Seidl. Jednym z pierwszych posunięć Niemców było
przesiedlenie ludności żydowskiej do gett. Między 15 maja a 9 lipca lipca 1944
deportowano do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau ponad 437 tys. Żydów (w
komorach gazowych zginęło 365 tys.). Pociągi z wywożonymi prowadzili węgierscy
kolejarze, a uzbrojeni węgierscy policjanci eskortowali je do granicy ze
Słowacją. W ciągu pięćdziesięciu dni każdego dnia wyruszały z Węgier trzy
transporty. Kiedy miało dojść do likwidacji dwustutysiącznej grupy
budapeszteńskich Żydów admirał Horthy 9 lipca 1944 zabronił kolejnych
deportacji i zlikwidował pucz żandarmerii gen. László Bákyego. Wpływ na decyzję
przywódcy Węgier miało publiczne oskarżenie ze strony prezydenta USA Roosevelta
i żądanie wstrzymania deportacji węgierskich Żydów. Horthy, obawiając się
odwetowych działań aliantów, zdecydował się na wstrzymanie deportacji.
Po rezygnacji Horty’ego ze stanowiska szefa państwa, 16
października 1944 władzę objął Ferenc Szálasi. Wkrótce obwołał się on wzorem
Adolfa Hitlera, wodzem narodu. Na nowo rozpoczęły się deportacje i pogromy
ludności żydowskiej, jednak w mniejszym stopniu niż w okresie poprzednim. Żydów
Budapeszteńskich chroniły ambasady państw neutralnych Szwecji, Szwajcarii, Portugalii
i nuncjatura Stolicy Apostolskiej. W ratowaniu węgierskich Żydów ogromną rolą
odegrał Raoul Wallenberg, któremu od lipca udało się otoczyć opieką kilkadziesiąt
tysięcy ludzi. Polityka Niemiec wobec ludności żydowskiej na Węgrzech zelżała
wobec nadciągającej klęski. 25 września rozwiązano sztab Eichmanna w
Budapeszcie.
Włochy i Dania.
Te kraje, mimo aktywnej współpracy z III Rzeszą lub
niemieckiej okupacji (Dania), stanowczo odmawiały pomocy w planie wymordowania
Żydów. Benito Mussolini wprowadził urzędową dyskryminację obywateli włoskich
pochodzenia żydowskiego, jednak odmówił ich deportacji i innych represji
(deportacje Żydów zaczęły się dopiero od wkroczenia wojsk niemieckich do Włoch
we wrześniu 1943; Niemcy zamordowali około 20% włoskich Żydów).
Dania, mimo niemieckiej okupacji, wyróżniła się aktywnym
chronieniem 8 000 swoich żydowskich obywateli (co umożliwiła jej szeroka
autonomia własnej administracji). Kiedy w październiku 1943 Niemcy rozpoczęli
przygotowania do deportacji Żydów, 95% z nich ukryto lub wywieziono do Szwecji,
często przy pomocy duńskiej policji.
Świat po Holocauście.
Ci z was, którzy przeżyją, niech dadzą świadectwo.
Niech świat się dowie, co się tutaj działo!
Aleksander
Peczerski, przywódca powstania w Sobiborze na kilka chwil przed jego wybuchem.
Holocaust wywołał szereg bardzo istotnych debat na różnych
płaszczyznach na całym świecie.
Na gruncie żydowskim.
Zobacz
też: Szerit ha-Pleta.
Wzmocniły się ruchy syjonistyczne, dążące do budowy
niezależnego państwa Izrael. Wielu Żydów uznało, że tylko istnienie takiego
państwa uchroni ich w przyszłości od powrotu skrajnego antysemityzmu. W latach
1944–1948 większość Żydów z Europy Środkowej wyemigrowała – najczęściej do
Izraela. Zagłada stała się jednym z najważniejszych etapów konstytutywnych w
samo-postrzeganiu Żydów.
Na gruncie politycznym.
Światowa opinia publiczna powszechnie potępiła nazizm,
antysemityzm i rasizm. Przynajmniej aż do końca lat 70. XX wieku wszelkie
analogiczne idee polityczne, w tym różne odmiany nacjonalizmu, były postrzegane
przez opinię publiczną przez pryzmat nazizmu i szeroko potępiane. W miarę
upływu dziesięcioleci rozmiar potępienia jednak malał i dziś – w miarę rozwoju
idei wolności słowa – piętnowanie partii i wypowiedzi antysemickich i
nacjonalistycznych wyraźnie zmalało. II wojna światowa została uznana za
konflikt przełomowy, po której Europa winna przemyśleć swą istotę. Efektem były
działania jednoczące i powstawanie wspólnoty europejskiej.
Na gruncie prawnym.
Odpowiedzialnych za prowadzenie eksterminacji oskarżono po
wojnie w ramach procesów norymberskich, zaś zbrodnie te uznano za zbrodnie
przeciwko ludzkości, niepodlegające przedawnieniu. Kategoria zbrodni przeciwko
ludzkości była odtąd stosowana wobec innych ludobójstw.
Na gruncie moralnym. Rozpoznano rozmaite stopnie
odpowiedzialności za Holocaust. Uznano odpowiedzialność sprawców, ale także
osób, instytucji i państw, które wspomagały całą machinę zagłady (rząd Vichy, szmalcownicy,
linie kolejowe itp.), lecz także odpowiedzialność osób szerzących od wieków
niechęć bądź nienawiść względem Żydów.
Na gruncie teologicznym.
Powstały tezy próbujące wyjaśnić „milczenie Boga” wobec
Holocaustu, odwołujące się do cierpienia Hioba,
tzw. „zakrytego oblicza Boga”, kary za grzechy bądź rezultatu wolnej woli
człowieka. W judaizmie powstała istotna debata nad znaczeniem życia ludzkiego,
nad priorytetem nakazu ratowania życia nad nakazem uświęcenia Boskiego Imienia
(poświęcenia się).
Na gruncie kulturowym.
Holocaust stał się tematem licznych książek i filmów, w tym
opartych na wspomnieniach, jak i produkcjach fikcyjnych.
Rewizjonizm.
Osobny
artykuł: Kłamstwo oświęcimskie.
Istnieje grupa historyków, określana mianem
„rewizjonistów Holocaustu”, która podawała lub podaje w wątpliwość
liczbę ofiar Holocaustu (zob. kłamstwo oświęcimskie). W środowiskach
neonazistowskich i w świecie arabskim pojawiały się także głosy, które negowały
istnienie hitlerowskich obozów zagłady oraz dokonane w nich ludobójstwo,
istnienie komór gazowych oraz planu zagłady Żydów. W wielu krajach (np. w
Polsce i Austrii) takie poglądy są ścigane sądownie albo cenzurowane.
Przyczyny negowania Holocaustu.
Oprócz wyraźnej złej woli (antysemityzm) istnieją też inne
przyczyny, które powodują negowanie zbrodni Holocaustu także przez niektórych
badaczy tej kwestii, których obiektywizm jest podważany przez wiele autorytetów
zajmujących się tym tematem:
najbardziej znany na świecie obóz zagłady Auschwitz był
obozem „wielofunkcyjnym”, tzn. był także więzieniem i obozem pracy. W
Auschwitz istniały różne kategorie więźniów: najgorszy status mieli Żydzi, Cyganie
i radzieccy jeńcy wojenni, najczęściej przeznaczeni do jak najszybszego
zabicia. W lepszej sytuacji były pozostałe narodowości; ich przedstawiciele
niekiedy pełnili różne odpowiedzialne funkcje w obozie, co dawało im nieco
lepsze warunki życia, lepsze jedzenie, a w nagrodę za dobrą pracę otrzymywali
np. pozwolenia na kąpiel w basenie lub wstęp do domu publicznego, gdzie
korzystali z usług więźniarek. Te przykłady z „lepszego” życia
obozowego są czasem przedstawiane jako rzekomy dowód, że w obozie „żyło
się znośnie”.
Żydzi mordowani byli głównie nie w Auschwitz, lecz w obozach
śmierci (tzw. „fabrykach śmierci”): Treblinka, Sobibor i Belzec
(zamordowano w nich około 1 700 000 ludzi, o 600 000 więcej niż w Auschwitz),
które zbudowano wyłącznie w celu szybkiego i masowego zabijania. Poza nieliczną
obsługą nikt w tych obozach nie mieszkał ani nie pracował; przywożeni Żydzi
byli mordowani w komorach gazowych w ciągu pierwszego dnia po przyjeździe. Były
to obozy o niewielkiej powierzchni i nielicznych zabudowaniach, które nie dają
możliwości wyobrażenia sobie skali i tempa popełnianych tam morderstw (np. w lipcu
i sierpniu 1942 w Treblince zabijano około 10 000 ludzi dziennie). Zwłoki
systematycznie palono w specjalnych piecach w wysokiej temperaturze, aby poza
popiołem po zamordowanych nie pozostał żaden ślad.
Obozy śmierci zniszczono już w 1943, kiedy wykonały swoje
zadanie – wymordowanie Żydów z gett. Budynki rozebrano, teren zaorano i
zalesiono lub przekazano gospodarstwom rolnym. Przez wiele lat po wojnie nie
znano nawet dokładnego obszaru i wyglądu tych obozów. Przy życiu pozostali
tylko bardzo nieliczni świadkowie zbrodni (głównie więźniowie z obsługi obozu,
którym udało się uciec).
Komory gazowe wyglądały pozornie jak łaźnie (chodziło o to,
żeby nie wywołać paniki wśród wpędzanych tam ludzi). System zabijania gazem
miał na celu zmniejszenie do minimum kontaktu Niemców z aktem zabójstwa. Zwłoki
usuwali więźniowie.
Niemcy zatrudnieni w „fabrykach śmierci” byli w
większości ludźmi przeciętnymi, nie wyróżniającymi się na ogół szczególnym
sadyzmem. System obozowy był pomyślany tak, aby minimalizować ich kontakt z
aktem zbrodni. Większość z nich nie uważała się za winnych masowego zabójstwa,
tłumaczyli sobie, że „tylko wypełniali rozkazy”.
Niemcy większość decyzji dotyczących szczegółów mordowania
Żydów wydawali ustnie (gdyż zdawali sobie sprawę ze zbrodniczego charakteru
rozkazów); w późniejszym okresie celowo niszczono dokumentację (do dziś
zachowało się niewiele dokumentów).
Zobacz też
Informacje w siostrzanych projektach
Ilustracje
i media w Wikimedia Commons
Cytaty
w Wikicytatach
Żydzi, Judaizm, Getto, Antysemityzm
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
Generalplan Ost, Akcja T4, Paragraf 175 (okres III Rzeszy)
II wojna światowa, nazizm, III Rzesza,
Mischling,
Einsatz
Reinhard
Ludobójstwo, zbrodnia nazistowska, zbrodnia przeciwko ludzkości
Sytuacja homoseksualistów w III
Rzeszy
Eksterminacja Cyganów przez III Rzeszę
Przypisy
↑ 1,0 1,1 Czym był Holokaust?
Ośrodek informacji ONZ w Warszawie
↑
Ekspertyza z dnia 1 maja 1946 wykonana przez angielsko-amerykańską komisję dla
Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze podała liczbę zamordowanych 3 271 000
Żydów polskich. Wg Henryka Kopcia z Wydz. Statystyki GUS zginęło ok. 3 milionów osób. Wg badań
historyków Czesława Madajczyka i Gerarda Reitlingera) liczba ofiar Żydów z
Polski wynosi od 2,6 mln do 3 mln, artykuł Józefa Marszałka pt. „Stan badań nad
stratami osobowymi ludności żydowskiej Polski oraz nad liczbą ofiar obozów
zagłady w okupowanej Polsce” w „Dzieje Najnowsze” (1994)
↑
Wytyczne
MSZ nauczania o Holokauście
↑
Browning, Christopher R. (2004) The Origins of
the Final Solution, Heinemann: London
↑
Abp
Życiński: nie mówmy o holokauście w odniesieniu do rzezi wołyńskiej. Gazeta
Wyborcza, 2008–07–11. Cytat: „Oni jako jedyny naród skazani byli na
zagładę za sam fakt bycia Żydami, więc nie można cierpień innych narodów
stawiać na tym samym poziomie, operując słowem holokaust jako synonimem
tragedii.”
↑
Założenie
obozu, informacje muzeum Auschwitz
↑
Schreiber, Hermann (1965) Teuton and Slav: The Struggle for Central Europe, New
York: Knopf
↑
Rosen, Philip
(1999) Beyond Anne Frank, Cherry Hill, N.J.: Holocaust Museum and Education
Center
↑
Norman Davies „Europa. Rozprawa historyka z historią” Wydawnictwo Znak, Kraków,
1999, ISBN
83-7006-883-9, str. 1118
↑
Ponary były też miejscem kaźni innych narodowości, przede wszystkim Polaków.
zob. Zbrodnia w Ponarach
↑
Tadeusz Kisielewski, Zabójcy. Widma wychodzą z
cienia. Poznań 2006, s. 69
↑
Adam Cyra, „Ochotnik do Auschwitz. Witold Pilecki 1901–1948”, ISBN
83-912000-3-5, Chrześcijańskie Stowarzyszenie Rodzin Oświęcimskich,
Oświęcim 2000
↑
Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”, Prószyński i S-ka,
Warszawa 2005, s. 85–93.
↑
Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”,
Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 96–108.
↑
Rada
Państwa przyznała: państwo francuskie winne deportacji Żydów. Gazeta.pl, 16
lutego 2009.
↑
Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”, Prószyński
i S-ka, Warszawa 2005, s. 164.
↑
Małgorzata Willaume, Rumunia, Trio, Warszawa 2004, s. 150.
↑ 18,0
18,1
Martin Gilbert: Holocaust. Ludzie. Dokumenty. Pamięć. Bertelsmann Media,
Warszawa 2002, s. 67.
↑
http://www1.yadvashem.org/about_yad/what_new/data_whats_new/pdf/english/1.5_he_olocaustin_omania.pdf
[05.10.2009]
↑
Małgorzata Willaume: Rumunia. Trio, Warszawa 2004, s. 151, 152.
↑
Małgorzata Willaume, Rumunia, Trio, Warszawa 2004, s. 152.
↑
Małgorzata Willaume, Rumunia, Trio, Warszawa 2004, s. 153.
↑
Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”,
Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 170–180.
↑
Martin Gilbert, Holocaust. Ludzie. Dokumenty. PamięćBertelsmann Media, Warszawa
2002, s. 107
↑
Martin Gilbert, Holocaust. Ludzie. Dokumenty. PamięćBertelsmann Media, Warszawa
2002, s. 138–139
↑
Jerzy Kochanowski, Węgry. Od ugody do ugody. 1867–1990, Wyd. Trio, Warszawa
1997, s. 109–110.
↑
Martin Gilbert, Holocaust. Ludzie. Dokumenty. Pamięć Bertelsmann Media,
Warszawa 2002, s. 141
↑
Jerzy Kochanowski, Węgry. Od ugody do ugody. 1867–1990, Wyd. Trio, Warszawa
1997, s. 112
↑
Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”,
Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 164–169.
↑
na podstawie: Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne
rozwiązanie”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 122–133.
↑
na podstawie: Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne
rozwiązanie”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 126.
↑
na podstawie: Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne
rozwiązanie”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 126–130.
↑
na podstawie: Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne
rozwiązanie”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, s. 130–133.
Linki zewnętrzne[edytuj]
Centrum Badań nad
Zagładą Żydów IFiS PAN
Holocaust
Education & Archive Research Team (ang.)
Obraz
zagłady Żydów w potocznej świadomości historycznej w Polsce
Holokaust na
terenie regionu bialskopodlaskiego w czasie II wojny światowe
/zrodlo: wikipedia/