Święto Pesach zaczyna się w roku 2019 wieczorem 19 kwietnia (piątek) i trwa do wieczora w sobotę 27 kwietnia.
Co upamiętnia święto Pesach?
Uzyskanie wolności, Wyjście Izraelitów z Egiptu, cuda, które uczynił Bóg, aby zakończenie niewoli w Egipcie stało się możliwe.
Ponad trzy tysiące dwieście lat temu faraon – egipski władca, który
zapomniał, jak wielkie były dla Egiptu zasługi Josefa – uczynił
wszystkich potomków Jaakowa, a więc synów Josefa i jego braci –
niewolnikami.
Pomimo tego, faraon obawiał się Żydów i aby zapobiec
powiększaniu się ich liczby, wydał rozkaz mordowania wszystkich
niemowląt płci męskiej. Jeden z hebrajskich chłopców – Mosze (Mojżesz),
ocalał (gdy jego matce i siostrze udało się włączyć w jego ratowanie
córkę faraona, która go zaadoptowała) i wychował się w pałacu króla. Gdy
był już dorosły, zobaczył egipskiego nadzorcę znęcającego się nad
hebrajskim niewolnikiem. Wiedział już wówczas o swoim pochodzeniu. Tak
bardzo uniósł się gniewem na niesprawiedliwość, że zabił nadzorcę, po
czym – uciekając przed wyrokiem faraona – udał się do Kraju Midian.
Wiele lat później Bóg wezwał Moszego, by wrócił do Egiptu i zażądania
od faraona, aby pozwolił ludowi Jisraela na opuszczenie jego państwa.
Gdy faraon nie zgadzał się na uwolnienie Hebrajczyków, Bóg zesłał na
Egipt dziesięć plag. Ostatnia z nich była najpotworniejsza: śmierć
każdego pierworodnego w całym Egipcie. Poprzedniego dnia Mosze nakazał
Żydom, aby pokropili nadproża i framugi drzwi krwią baranka. W nocy
przyszła śmierć na wszystkich pierworodnych. Krew baranka na framugach
drzwi była znakiem, że dom zamieszkany jest przez Żydów i Bóg pomijał (w
hebrajskim: „pasach”) ten dom.
Zaraz po tym, gdy rozpoczęła się
ostatnia plaga, faraon ogłosił, że Żydzi mogą opuścić Egipt. Uczynili to
w takim pośpiechu, że ciasto, które przygotowywali na chleb, nie miało
czasu, aby wyrosnąć. Wyszli więc w tę noc z Egiptu z ciastem niegotowym,
z którego można było zrobić tylko cienki placek – macę. Po siedmiu
dniach uciekinierzy przeszli przez Morze Czerwone (Trzcinowe lub
Sitowia), a po czterdziestu dziewięciu dniach, u podnóża góry Synaj,
otrzymali od Boga Torę. Po czterdziestu latach osiągnęli Ziemię
Obiecaną.
Przez następne tysiąc dwieście lat głównym rytuałem
Pesach – święta upamiętniającego cudowne uwolnienie Żydów z niewoli
egipskiej – było ofiarowanie JAGNIĘCIA. Gdy powstała Świątynia w
Jerozolimie, jagnię było zabijane w Świątyni, jego część składana w
ofierze, a reszta zjadana przez rodzinę, która z nim przybyła. Uczcie
towarzyszyły długie rozmowy o niewoli egipskiej i cudownym z niej
oswobodzeniu. Opowiadana była historia o tym, jak Bóg uwolnił
Hebrajczyków i dał im ziemię. Upamiętniano to wydarzenie również
spożywając MACĘ, na znak solidarności z decyzją przodków, którzy uznali,
że lepiej żyć w wolności jedząc postną macę, niż pozostać w niewoli
jedząc egipski chleb. Stanowiło to też i stanowi do dziś wyraz
odrzucenia kultury egipskiej, której chleb był symbolem. Jest więc także
zanegowaniem kultu śmierci: proces działania drożdży jest przecież
procesem rozkładu martwej substancji organicznej, a śmierć była obsesją
kultury egipskiej.
W roku 70 n.e. nadeszła katastrofa, która
zmieniła na zawsze żydowskie życie. Zburzona została Świątynia
Jerozolimska i Izrael na prawie dwa tysiące lat utracił niepodległość.
Rola i sens święta Pesach musiały ulec radykalnej zmianie wraz z tym,
jak zmieniła się sytuacja narodu żydowskiego. Dotychczasowy świat
żydowski, świat niepodległy, uległ nagłej destrukcji. Pesach nie mógł
już jedynie opowiadać o pamiętanym cudzie z przeszłości, bowiem teraz
potomkowie niewolników, którzy uzyskali wolność i własne państwo,
utracili zarówno swoją ziemię, jak i wolność oraz najważniejsze miejsce
kultu i zostali na tysiąclecia rozproszeni po świecie. Pesach musiał w
tej sytuacji uzyskać nowe znaczenie: nie mógł już tylko upamiętniać, ale
musiał także obiecywać. Stosując w swoich rytuałach i w swojej warstwie
symbolicznej alegorię, wyrażał nadzieję i ufność, że to, co Bóg uczynił
raz – może uczynić powtórnie.
Pesachowa wieczerza – SEDER –
zawiera elementy wieczerzy szabatowej (są nimi: Kidusz, rytualne obmycie
rąk, a także Moci (błogosławieństwo przed jedzeniem chleba) oraz Birkat
hamazon (błogosławieństwo o charakterze dziękczynnym, które odmawia się
po jedzeniu). Jednocześnie zawiera elementy wyjątkowe (zanurzanie
warzywa w słonej wodzie, szczególny dobór warzyw, brak chleba na stole),
których pojawienie się zmusza do zadawania pytań. Seder staje się więc
poszukiwaniem odpowiedzi i ich uzyskiwaniem.
Cztery kielichy
wina i towarzyszące im rytuały w tej samej liczbie przeprowadzają nas
przez cztery obietnice Boga: „Wyprowadzę (hoceti) was spod ciężaru robót
[w] Egipcie i wyratuję (hicalti) was z ich niewoli. Wybawię (gaalti)
was, okazując wielką moc i [poprzez] wielkie wyroki. Wezmę (lakachti)
was dla Siebie jako naród, będę dla was Bogiem” (Szemot 6, 6-7).
Podczas sederu pojawia się jednak i piąty kielich. Czeka on na proroka
Elijahu, który przybędzie tuż przed Mesjaszem. Żydzi również czekają.
Czekają na spełnienie ostatniej obietnicy: „Zaprowadzę (heweti) was do
ziemi, którą przysiągłem dać Awrahamowi, Jicchakowi i Jaakowowi” (Szemot
6, 8). Jest to ziemia, którą utracili. Stąd właśnie słowa wypowiadane
na zakończenie sederu: Leszana haba bJiruszalajim („W przyszłym roku – w
Jerozolimie!”).
(Obraz: „Mojżesz na górze Synaj”, Jean-Léon Gérôme, 1824 – 1904)