Akiva
Eger urodził się w 1761 roku w Eisenstadt (Austria) i tam uczył się w
chederze. Mając 12 lat przybył do Wrocławia, gdzie kontynuował studia w
jesziwie. W 1778 roku poślubił córkę bogatego kupca żydowskiego z Leszna
i tam zamieszkał. Po utracie domu i majątku w wyniku pożaru, który
zamienił z zgliszcza całą leszczyńską dzielnicę żydowską, przeprowadził
się do Rawicza, by po roku objąć stanowisko rabina w Mirosławcu na
Pomorzu. W 1815 roku, gdy pod władzą króla Prus powstało Wielkie
Księstwo Poznańskie, Akiva Eger przyjął ofiarowaną mu godność rabina
Poznania. Swoją funkcję pełnił aż do śmierci w 1837 roku. Uważany był za
duchowego przywódcę ortodoksji w Niemczech o ogólnoeuropejskim
autorytecie oraz jednego z najwybitniejszych uczonych i rabinów swego
czasu. Pozostawił po sobie bogatą spuściznę intelektualną, a jego dzieła
nadal są studiowane przez religijnych Żydów. Uznanie przyniosła mu
także opieka nad ofiarami epidemii cholery w 1831 roku. Akiva Eger
pochowany został na cmentarzu żydowskim przy dzisiejszej ulicy
Głogowskiej.
Dzieje poznańskiej gminy żydowskiej od czterdziestu pokoleń związane
są z historią miasta, a początki osadnictwa żydowskiego w Wielkopolsce
sięgają drugiej połowy XIII wieku. Książę Bolesław Pobożny, w Statucie
Kaliskim, nadał ludności żydowskiej liczne przywileje, które
potwierdzili później Kazimierz Wielki, Kazimierz Jagiellończyk i Zygmunt
Stary. Żydzi, zmuszeni do ucieczki przed prześladowaniami z Europy
Zachodniej, korzystali z opieki polskich władców i polskiego prawa. Gdy w
XIII wieku lokowano Poznań na lewym brzegu Warty, Żydom przypadła
północna część miasta, położona wokół ówczesnej ulicy Sukienniczej
(później przemianowanej na Żydowską); tu zbudowano też pierwszą synagogę
(do 1939 roku wybudowano ich w Poznaniu prawie 20). Od przełomu XV i
XVI wieku Poznań należał obok Krakowa i Lublina do największych ośrodków
żydowskich w Polsce. Żydzi zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem,
mieli nawet swoje odrębne cechy: krawiecki, kuśnierski, szmuklerski i
rzeźnicki. W Poznaniu urodził się i tu został głównym rabinem miasta i
całej Wielkopolski Judah Loev ben Bezalel (1525-1609), znany też jako
MaHaRal z Pragi, twórca legendarnego Golema. Na Alejach Karola
Marcinkowskiego, przy fontannie ufundowanej przez Arthura Kronthala
(żydowskiego przemysłowca, radnego Poznania) stoi współczesna rzeźba
przedstawiająca Golema; wykonał ją czeski artysta David Černý.
W
okresie rozbiorów znacznie ograniczono prawa ludności żydowskiej w
zaborze pruskim, co spowodowało migrację Żydów z Wielkopolski. W 1815 r.
rabinem w Poznaniu został Akiva Eger, jeden z najwybitniejszych rabinów
ostatnich wieków. W XIX wieku bogaci wielkopolscy Żydzi w dużej mierze
czuli się Niemcami wyznania mojżeszowego i po odzyskaniu przez Polskę
niepodległości wyjechali do Niemiec. Upadek wspólnoty żydowskiej w
Poznaniu i Wielkopolsce przyniosła druga wojna światowa, niewielką gminę
żydowską reaktywowano w Poznaniu dopiero w 1999 roku.
Odbudowany cmentarz
Podczas II
wojny światowej grób rabina, podobnie jak cały cmentarz, został
zrównany z ziemią (na terenie tym zbudowano pawilony MTP, a na grobie
rabina powstał garaż). W 2007 roku symbolicznie odbudowano cmentarz, na
miejscu grobu postawiono stylizowaną macewę z napisem w języku
hebrajskim; macewy ustawiono również dla członków jego rodziny. Dziś
przybywają tu liczne pielgrzymki z całego świata. Na ścianie przy bramie
od strony ulicy umieszczone zostały marmurowe tablice z informacją o
historii nekropolii. Aby przy ulicy Głogowskiej 26a odwiedzić fragment
istniejącego tu niegdyś ogromnego cmentarza żydowskiego i zgodnie z
popularnym zwyczajem położyć nasz mały kamyk na symbolicznym grobie
rabina Akivy Egera należy się wcześniej skontaktować telefonicznie +48
726 100 199 lub mailowo: gekafka@jewish.org.pl.
Skwer i Tora
W
kwietniu 2008 roku, z inicjatywy Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w
Polsce uhonorowano rabina Egera nadając jego imię skwerowi położonemu w
pobliżu ulic Wronieckiej, Stawnej i Małe Garbary. Ten niewielki skwer
znajduje się przed dawną Wielką Synagogą. Podczas wojny (ostatnie modły
miały miejsce 9 września 1939 roku) niemieccy okupanci zamienili budynek
synagogi w pływalnię dla żołnierzy Wermachtu i chociaż obecnie nie
pełni on już funkcji pływalni, to nadal pozostaje „otwartą raną”. W
pobliżu skweru (na narożniku Stawnej i Szewskiej) mieści się siedziba
Gminy Żydowskiej w Poznaniu. Poprzez wprowadzenie doń Tory, jedno z
pomieszczeń w gmachu stało się synagogą (według prawa żydowskiego sacrum
świątyni jest tam, gdzie jest Tora). Zwój Tory i parochet czyli
haftowana kotara, która symbolicznie oddziela strefę sacrum od profanum
ufundowane zostały dla poznańskiej synagogi przez rodzinę Shafranów z
Izraela i poświęcone są Irenie Sendlerowej oraz ofiarom Holokaustu. W
synagodze spotykają się członkowie poznańskiej gminy aby wspólnie czcić
szabat oraz wszystkie święta według tradycji żydowskiego kalendarza. W
tym roku ze środków budżetowych Miasta wydano pierwszy w Poznaniu
kalendarz trzech religii „W naszym fyrtlu. Chrześcijanie, żydzi,
muzułmanie razem”, nawiązujący do współistnienia w Poznaniu trzech
religii monioteistycznych, w którym zaznaczone są najważniejsze święta.
Śladem żydowskiego dziedzictwa
Chociaż
w Poznaniu nie ma tylu żydowskich śladów jak na przykład w Krakowie, to
warto jednak powędrować „szlakiem dziedzictwa żydowskiego” w naszym
mieści (informacje o bezpłatnych wycieczkach na bramapoznania.pl). Tym,
którzy wolą odkrywać miasto samodzielnie polecam folder „Szlak
dziedzictwa żydowskiego” oraz książkę Rafała Witkowskiego „Żydzi w
Poznaniu – Krótki przewodnik po historii i zabytkach”. Warto też zajrzeć
na stronę internetową projektu „FIRA. Poznańscy Żydzi. Opowieść o
życiu” (fira1915.pl/pl) zawierającą fotografie zebrane przez młodą
poznaniankę Firę Mełamedzon, a przedstawiające żydowską społeczność
Poznania sprzed wojny.
Witold Gostyński
© Wydawnictwo Miejskie Posnania
Muzeum Okręgowe w Lesznie /podcast/
Rabbi Akiba Eger był jednym z najbardziej cenionych nauczycieli
żydowskiego prawa. Związany z Lesznem, Mirosławcem i Poznaniem,
pozostawił po sobie liczne grono uczniów i szereg dzieł, do dzisiaj
studiowanych w żydowskich uczelniach. Prowadził święte, pobożne życie,
za cel obierając sobie służbę Bogu i drugiemu człowiekowi.
Zdjęcia i więcej w art. czytaj TUTAJ