Chanuka to święto upamiętnienia zwycięstwa Machabeuszy nad
Grekami i ponownego uświęcenia Świątyni. Trwa osiem dni, a zaczyna się 25 dnia
miesiąca Kislew Nazwa „chanuka” została nadana dla
upamiętnienia faktu, że żydowscy wojownicy odpoczęli – hebr. „chanu”
– zakończywszy walkę . Miało to miejsce w dniu 25 miesiąca Kislew – zaś
zapisaną hebrajskimi literami cyfrę 25, można odczytać jako „ka”.
Historia Chanuki rozpoczyna się w czasach rządów Aleksandra Wielkiego.
Aleksander podbił Syrię, Egipt i Palestynę. Zezwolił jednak aby ludzie
zamieszkujący tereny przez niego podbite kultywowali swoje zwyczaje religijne i
zachowali pewien stopień autonomii. Pod tymi, dość łagodnymi, rządami, wielu
Żydów przyjęło kulturę helleńską i jej język, zwyczaje i ubiory.
Ponad sto lat później, następca Aleksandra, Antiochus IV
miał władzę nad tymi terenami. Rozpoczął on ucisk Żydów, umieszczając w
Świątyni helleńskich kapłanów, masakrując Żydów i zabraniając im praktykowania
ich kultu. Bezcześcił on również Świątynię domagając się ofiar ze świń
(zwierząt niekoszernych) na ołtarzu. Dwie grupy przeciwstawiły się
Antiochusowi, grupa narodowa pod przywództwem Mattathiasa Hasmoneańczyka i jego
syna Judę Mahabeusza oraz religijna znana jako chasydzka, poprzedzająca
Faryzeuszy ( nie ma bezpośredniego związku ze współczesnym ruchem chasydzkim).
Połączyli oni swe siły w buncie przeciwko zarówno wynarodowianiu Żydów
helleńskich jak również presji ze strony rządu greckiego. Rewolucja powiodła
się i Świątynia została ponownie uświęcona.
Według tradycji spisanej w Talmudzie, w czasie ponownego uświęcenia pozostało
bardzo niewiele oliwy, która by nie została skalana przez Greków. Oliwa była
niezbędna do menory ( kandelabru) w Świątyni, która miała się palić każdej
nocy. Zostało tylko jednak tyle oliwy aby zapalić menorę jednej nocy. I nagle,
w cudowny sposób, paliła się ona przez dni osiem, tak długo jak było trzeba
czasu aby zebrać nowe zapasy oliwy do menory. Trwające 8 dni święto zostało
ogłoszone aby upamiętnić ten cud.
Zwyczaje i obrzędy
Centralnym obrzędem Chanuki jest zapalanie świec na
chanukiji. W dzisiejszych czasach używa się świec, ale pierwotnie używano do
tego celu glinianych lub metalowych lamp oliwnych z ośmioma miejscami na knot.
Świece chanukowe zapala się w ten sposób, że pierwszego dnia zapala się
pierwszą świecę, zaczynając od prawej strony, i w ciągu następnych dni dodaje
się po jednej świeczce, tak że ósmego dnia płonie cała chanukija. Drugiego dnia
zapalanie zaczyna się od drugiej świeczki, przypisanej na ten dzień i dopiero
potem zapala się tę, która płonęła dnia poprzedniego. Tak postępuje się również
w kolejne dni święta.
Zapalaniu świec towarzyszą następujące błogosławieństwa:
„Błogosławiony jesteś Panie, Boże nasz, Królu
Wszechświata, który uświęciłeś nas swymi przykazaniami i przykazałeś nam
zapalać światło Chanuki” i
„Błogosławiony jesteś Panie, Boże nasz, Królu
Wszechświata, za to, że uczyniłeś cuda naszym ojcom w owych dniach, w tamtym
czasie”.
Pierwszego dnia Chanuki dodaje się jeszcze:
„Błogosławiony jesteś Panie, Boże nasz, Królu
Wszechświata, za to, że dałeś nam życie, zachowałeś nas i doprowadziłeś do
dzisiejszego dnia”.
Światła chanukowe powinny palić się co najmniej przez pół
godziny, a jeśli zgasną, należy je zapalić ponownie, ale już bez powyższego
błogosławieństwa. Do zapalania służy osobna, dziewiąta świeczka – szamasz
(pomocnik) – która również ma swoje miejsce na chanukiji, nie może jednak
znajdować się w jednym rzędzie z pozostałymi świeczkami. Nie można bowiem
zapalać świateł chanukowych jedno od drugiego ani też dopuścić, aby płomienie
się stykały. Oprócz chanukiji musi palić się inne światło, gdyż tradycja
zakazuje czerpania korzyści ze światła świecznika – ma ono służyć tylko dla
uczczenia święta. Każdego dnia święta recytuje się cały Hallel (odpowiednie
Psalmy), natomiast czytane w czasie Chanuki fragmenty Tory opowiadają o
poświęceniu Przybytku na pustyni i zapaleniu Menory, oraz o darach, jakie
zostały wtedy złożone przez książąt Izraela. Ponadto przy zapalaniu świec śpiewana
jest pieśń „Maoz cur”.
Zwyczaj nakazuje, aby kobiety nie pracowały podczas gdy palą
się światła Chanuki, a czasem nawet jest on rozszerzany na cały czas trwania
święta. Kobiety cieszą się bowiem szczególnymi względami podczas Chanuki na
pamiątkę czynu Judyty. Judyta bowiem weszła podstępem do wrogiego obozu, do
namiotu Holofernesa, wodza Syro-Greków. Napoiła go, a gdy ten zasnął, ucięła mu
głowę… Wydarzenie to zaważyło na zwycięstwie Machabeuszy.
Tradycyjne potrawy chanukowe to placki zwane latkes, pączki i faworki, ponieważ
podczas tego święta na pamiątkę cudu chanukowego przyrządzane są potrawy na
oleju. Przygotowuje się też dania z mleka i serów na pamiątkę Judyty.
Gry chanukowe
Świecki charakter Chanuki przejawia się w tym, że dozwolone są wtedy gry
hazardowe, np. gra w karty. Jednak najpopularniejszy i najbardziej
charakterystyczny dla Chanuki jest drejdel, czyli czworoboczny bączek, którym
bawią się dzieci. Na jego czterech ściankach napisane są hebrajskie litery: n,
g, h, f – pierwsze litery słów: „nes gadol haja szam” , co oznacza
„cud wielki był tam”. Drejdlem można także grać. Oto zasady:
hebrajskie litery mają na potrzeby gry znaczenie w jidysz: „n” –
„niszt” (nic) lub „nemt” (bierzcie); „g” – „ganc”
(całe); „h”- „halb” (połowa); „sz” –
„sztel-an” (postaw).
Inną popularną grą są kwitlech. Są to kartki oznaczone cyframi od 1 do 12 (dwa
komplety), które rozlosowuje się między graczami po dwie. Gra polega na tym, że
trzeba osiągnąć liczbę 31 przez dodanie sumy posiadanych numerów do liczby 9
lub jej wielokrotności. Trzeba zatem posiadać dwie dwójki lub dwie jedenastki,
lub szóstkę i siódemkę itd. Można także używać kwitlech przedstawiających cyfry
za pomocą liter hebrajskich.
Źródło: JewFAQ, Paulina Biskup