„Do zobaczenia za rok w Jerozolimie –
deportacje polskich Żydów w 1938 r. z Niemiec do Zbąszynia”
Redakcja:
Izabela Skórzyńska, Wojciech Olejniczak
Rok wydania: 2012
Miejsce wydania: Zbąszyń – Poznań
Wydawca: Fundacja Tres
Liczba stron: 215
Wydana
nakładem Fundacji Tres publikacja Do zobaczenia za rok w Jerozolimie –
deportacje polskich Żydów w 1938 r. z Niemiec do Zbąszynia, nie jest wyłącznie
opracowaniem historycznym. Książka ta, to rodzaj hołdu złożonego mieszkańcom
Zbąszynia, miejsce przywracania zapomnianych historii osobistych i podroż w
przeszłość widzianą oczami świadków
Zbąszyń to niewielkie, kilkutysięczne miasteczko w
województwie wielkopolskim. Swą XX wieczną historią wpisuje się ono jednak na
trwałe w skomplikowane dzieje polsko-żydowskich relacji. Wydana nakładem
Fundacji Tres publikacja Do zobaczenia za rok w Jerozolimie – deportacje
polskich Żydów w 1938 r. z Niemiec do Zbąszynia przedstawia historię tzw.
„Polenaktion”. Problematykę tę w latach 90. podjął w swych badaniach prof.
Jerzy Tomaszewski – wybitny znawca historii Żydów polskich. Ich rezultatem była
wydana nakładem PWN książka Preludium zagłady. Wygnanie Żydów polskich z
Niemiec w 1938 r.
Do zobaczenia za rok w Jerozolimie, której jednym ze
współautorów jest warszawski historyk, to ukoronowanie polsko-izraelskiego
projektu filmowo-fotograficznego: Zbąszyń 1938, zrealizowanego w 2008 r., w 70.
rocznicę deportacji. Recenzowana pozycja nie jest wyłącznie opracowaniem
historycznym. Jest ona rodzajem hołdu oddanego mieszkańcom Zbąszynia, miejscem
przywracania zapomnianych historii osobistych i podrożą w przeszłość widzianą
oczami świadków.
Książka podzielona jest na cztery części. Na pierwszą,
ukazującą szeroki kontekst historyczny omawianych w pracy wydarzeń, składają
się teksty cenionych historyków dziejów najnowszych. Dr Rafał Witkowski –
pracownik Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
nakreśla m.in. dzieje Żydów w Wielkopolsce w okresie II RP, zaś dr hab.
Krzysztof Rzepa – profesor tej samej uczelni – opisuje losy Żydów zbąszyńskich
począwszy od czasów najdawniejszych. Prof. Jerzy Tomaszewski koncentruje
się natomiast na opisie wysiedleń i deportacji z 1938 roku. Ukazując kontekst
polityczny wydarzeń wskazuje zarówno na jawnie antysemickie postawy władz
centralnych jak i na zachowania społeczne. Mieszkańcy miasteczka, które, jak
wiele innych miejscowości w okresie międzywojennym, zdominowane było przez myśl
endecką i hasła antysemickie, nagle na widok tysięcy Żydów wygnanych z terenów
Niemiec zaczynają im pomagać. „(…) jestem przekonany, że mieszkańcy Zbąszynia
ratowali wówczas honor Polaków” twierdzi Jerzy Tomaszewski, jest to być może
najtrafniejsza ocena wydarzeń, które rozegrały się w Zbąszyniu w październiku
1938 roku. Autorami pomieszczonych w publikacji artykułów są także badacze
zagraniczni. Gertrud Pichan (Freie Universität w Berlinie) przedstawia historię
Zbąszynia, na przykładzie rodziny Shiffmanów. Dr Bonnie M. Harris (University
of California Santa Barbara), na podstawie odnalezionego pamiętnika odtwarza
losy kantora Josepha Cysnera. Pierwszą cześć opracowania zamyka tekst dr
Witolda W. Mędykowskiego (Yad Vashem, Jerozolima)
W kolejnych dwóch częściach książki zawarte zostały
materiały źródłowe. Składają się na nie zarówno dokumenty, wśród których
znajdują się pisma urzędowe, telegramy i podania opatrzone krótkimi opisami i
komentarzami, oraz wspomnienia osób deportowanych: Ottilie Rimpel i Williego
Najmana. W tej części zamieszczona została również korespondencja Wojciecha
Olejniczaka z Georgem Hastingsem – synem deportowanej z Niemiec do Zbąszynia
Evy Szurek
W ostatniej części zatytułowanej Upamiętnienie zebrane zostały teksty autorstwa
pozostałych uczestników projektu – artystów, fotografików – Erwina
Schenkelbacha, Sabine Wűrch, Lothara Quinkensteina i Wojciecha Olejniczaka,
założyciela Fundacji Tres. Ta część to osobiste refleksje dotyczące pracy przy
projekcie i procesu upamiętniania..
Do zobaczenia za rok w Jerozolimie – deportacje polskich Żydów w 1938 roku z
Niemiec do Zbąszynia jest pozycją dwujęzyczną (polsko-angielską). Na uwagę
zasługuje wizualna strona recenzowanej publikacji. Tekstom towarzyszy bogaty materiał
ilustracyjny, współgrający z treścią i silnie oddziałujący na emocje
czytelnika. Warto podkreślić, iż ważnym uzupełnieniem ksiązki jest także strona
internetowa projektu www.zbaszyn1938.pl.
w ramach której uruchomione zostało Otwarte Archiwum, gromadzące kolejne
materiały i źródła, które nie miały już szansy znaleźć się w publikacji: Chcemy
by zasoby tego archiwum pozwoliły wszystkim lepiej zrozumieć tamten czas.
Sądzimy, że świat i sam Zbąszyń pełen jest jeszcze nieznanych wspomnień i
pamiątek o wydarzeniach roku 1938 roku – piszą jego twórcy. Proces
upamiętniania wydarzeń 1938 r. wciąż zatem trwa.
G. Sz.
/źródło: polishhistory.pl/