70 lat temu, 20 stycznia 1942 r., na konferencji w Wannsee pod Berlinem
Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) przedstawił plan „ostatecznego
rozwiązania kwestii żydowskiej”, którego konsekwencją miała być
eksterminacja 11 milionów europejskich Żydów. Konferencja początkowo
miała się odbyć 9 grudnia 1941 r. Na ten dzień szef RSHA Reinhard
Heydrich zaprosił przedstawicieli niemieckich władz państwowych i SS w
celu podjęcia przygotowań „koniecznych dla rozwiązania kwestii
żydowskiej w Europie w aspekcie organizacyjnym, rzeczowym i
materialnym”. Termin planowanej narady przesunięty został jednak o kilka
tygodni ze względu na japoński atak na Pearl Harbor i przystąpienie do
wojny Stanów Zjednoczonych
12 grudnia 1941 r., a więc dzień po wypowiedzeniu przez Niemcy wojny
Stanom Zjednoczonym, Adolf Hitler wygłosił w Kancelarii Rzeszy
przemówienie do reichsleiterów i gauleiterów, w którym oskarżył Żydów o
rozpętanie wojny światowej.
Joseph Goebbels w swoich dziennikach
zanotował: „Co do kwestii żydowskiej Fuehrer jest zdecydowany zrobić z
tym porządek. Przepowiedział, że jeżeli wywołają kolejną wojnę światową,
doświadczą własnego unicestwienia. To nie były puste słowa. Oto mamy
wojnę światową. Unicestwienie żydostwa musi stać się nieuniknionym
skutkiem. Na tę kwestię trzeba patrzeć bez sentymentów”.
Prof.
Ian Kershaw pisząc o konsekwencjach wspomnianego przemówienia,
stwierdza: „Partyjni przywódcy słuchając Hitlera 12 grudnia, w
dramatycznych kontekście wojny wypowiedzianej Stanom Zjednoczonym i
narastającego kryzysu na froncie wschodnim, zrozumieli przesłanie. Nie
trzeba było żadnego rozkazu ani dyrektywy. Natychmiast dotarło do nich,
że nadszedł czas rozliczenia”. (I. Kershaw „Hitler. 1941-1945. Nemezis”)
16
grudnia 1941 r. gubernator Hans Frank, zwracając się do wysokich
urzędników administracji, mówił: „W Generalnym Gubernatorstwie mamy 2,5
miliona – a z tymi, którzy są spokrewnieni i tym podobne, 3,5 miliona
Żydów. Nie możemy rozstrzelać 3,5 miliona Żydów, nie możemy ich otruć,
ale musimy być w stanie podjąć kroki prowadzące do skutecznej
eksterminacji”.
„+Ostateczne rozwiązanie+ – w znaczeniu fizycznej
eksterminacji europejskich Żydów – ciągle nabierało kształtu. Ideologia
totalnego unicestwienia zaczęła dominować nad jakąkolwiek, i tak już
zamierającą ekonomiczną zasadą uśmiercania Żydów przez pracę” – dodaje
prof. Kershaw.
20 stycznia 1942 r. w Wannsee pod Berlinem
rozpoczęła się przełożona konferencja na temat „ostatecznego rozwiązania
kwestii żydowskiej” (Endloesung der Judenfrage) zorganizowana przez
Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA). Przybyło na nią kilkunastu
nazistowskich funkcjonariuszy reprezentujących najważniejsze instytucje
III Rzeszy zaangażowane w program Zagłady: Ministerstwo Spraw
Wewnętrznych, Ministerstwo Sprawiedliwości, Ministerstwo Okupowanych
Terytoriów Wschodnich, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Biuro Planu
Czteroletniego i Generalnego Gubernatorstwa. Obok szefa RSHA Heydricha
obecni byli m.in. szef Gestapo Heinrich Mueller, dowódcy policji
bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie i na Łotwie – Karl
Schoengarth i Otto Lange, oraz Adolf Eichmann – ekspert RSHA do spraw
deportacji.
Przebieg narady, która trwała 90 minut, tak
przedstawia prof. Michel Burleigh: „Heydrich, który wziął na siebie
ciężar rozstrzygania +problemu żydowskiego+, wyjawił niedwuznacznie, że
Żydzi mają zginąć, przy czym najsilniejsi fizycznie, którzy przetrwają
niewolniczą pracę, będą zgładzeni z zastosowaniem jakiejś
radykalniejszej metody. Zebrani biurokraci nie wyrazili sprzeciwu. W
końcu Heydrich stwierdził, że osobiście odpowiada za realizację
+ostatecznego rozwiązania+, i to zarówno kwestii dotyczących samej
likwidacji Żydów, jak i tego, czy Żydów należy deportować – +bez
oglądania się na granice geograficzne+”.
„Nikt z obecnych – pisze
prof. Burleigh – nie przejawiał ochoty do dyskusji nad którymś z tych
zagadnień. Heydrich i ludzie z SS nakreślili ogólny zarys problemu i
wyjawili, jak mają zamiar go rozwiązać. Odetchnąwszy z ulgą, nie słysząc
od obecnych nawet słowa sprzeciwu wobec tego potwornego
przedsięwzięcia, a także podekscytowany władzą, jaka mu przypadła,
Heydrich udał się na krótką naradę z Eichmannem i Muellerem w jednym z
bocznych pokojów i tam uczcił okazję koniakiem, wyzbywając się napięcia.
Okazało się, że nie wynikły problemy, jakich oczekiwał w związku
uzyskaniem zgody na wymordowanie jedenastu milionów ludzi”. (M. Burleigh
„Trzecia Rzesza. Nowa historia”)
Według protokołu konferencji,
zagładzie miało ulec 11 milionów europejskich Żydów, w tym 5 milionów na
terenach ZSRR i ponad 3 miliony w Generalnym Gubernatorstwie.
Nazistowskie plany eksterminacji przyjęte w Wannsee obejmowały również
ludność żydowską, która na początku 1942 r. znajdowała się poza terenami
kontrolowanymi przez III Rzeszę. „Ostateczne rozwiązanie” miało więc
dotyczyć także Żydów z Wielkiej Brytanii, Irlandii, Szwajcarii,
Hiszpanii czy Turcji.
W protokole z narady w Wannsee zapisano:
„Żydzi mają być użyci jako siła robocza na terytoriach wschodnich. Ci,
którzy są zdolni do pracy, zostaną podzieleni na grupy czy ekipy –
osobno mężczyźni i kobiety – i ewakuowani do określonych miejsc. Podczas
przesiedlania mają być użyci do budowy dróg, co wyeliminuje większą ich
część. Ci, którym uda się przeżyć, muszą być traktowani w wiadomy
sposób. Każde uchybienie w tej dziedzinie doprowadzić by mogło do
odnowienia się Żydostwa w Europie”.
„Konferencja w Wannsee była
kamieniem milowym na drodze do tragicznego ludobójczego finału. Program
deportacji miał na celu unicestwienie Żydów przez przymusową pracę i
zagłodzenie na okupowanych terytoriach Związku Radzieckiego, co powinno
nastąpić po zwycięskim zakończeniu wojny, ale wobec faktów zdecydowano,
że Żydów trzeba poddać systematycznemu wyniszczeniu jeszcze przed jej
zakończeniem – oraz że głównym miejscem tego wyniszczenia będzie nie
Związek Radziecki, ale terytorium Generalnego Gubernatorstwa” – pisze
prof. Kershaw.
O to, ażeby właśnie od Generalnego Gubernatorstwa
rozpocząć realizację „ostatecznego rozwiązania” na konferencji prosił
jego przedstawiciel, sekretarz stanu Josef Buehler, który jak
najszybciej chciał „usunąć” ze swojego terenu 2,5 miliona Żydów.
Po
konferencji w Wannsee, w celu przyspieszenia działań eksterminacyjnych,
Niemcy rozpoczęli budowę obozów zagłady, w których Żydzi mieli być
mordowani w komorach gazowych. Pierwszy taki obóz powstał jeszcze w
grudniu 1941 r. w Chełmnie nad Nerem. W ciągu następnych miesięcy
powstały obozy w Bełżcu, Sobiborze, Treblince, na Majdanku i
Auschwitz-Birkenau.
Do obozów zagłady Żydów przywożono z gett
utworzonych przez Niemców na ziemiach polskich, a także z innych krajów
europejskich okupowanych przez III Rzeszę. Ogromna większość ofiar
mordowana była tuż po przybyciu do obozów. Wypędzeni z wagonów ludzie
musieli zostawić bagaż, a następnie pod pozorem kąpieli kierowano ich do
przypominających łaźnie komór gazowych, gdzie byli uśmiercani. Zwłoki
pomordowanych uprzątali więźniowie z tzw. Sonderkommano, paląc je w
krematoriach lub specjalnych dołach.
Stworzony przez Niemców
system eksterminacji ludności żydowskiej był przerażająco sprawny. W
Treblince w ciągu jednego dnia można było zagazować 10-12 tys. osób.
Oblicza
się, że w obozach zagłady Niemcy zamordowali blisko 3 milionów Żydów. W
Auschwitz-Birkenau ok. 960 tys., w Treblince ok. 900 tys., w Bełżcu ok.
500 tys., w Sobiborze ok. 250 tys., w Chełmnie nad Nerem ok. 150 tys.,
na Majdanku ok. 60 tys.
Poza obozami zagładami Żydzi ginęli w
masowych egzekucjach, umierali z głodu i chorób w gettach, w czasie
transportów na miejsce Zagłady, a także podczas „Marszów Śmierci”
organizowanych przez Niemców w czasie ewakuacji obozów pod koniec wojny.
Liczbę
Żydów zamordowanych przez Niemców i ich sojuszników w czasie II wojny
światowej ocenia się łącznie na około 6 milionów. Prawie 5 milionów z
nich zgładzono na ziemiach polskich okupowanych przez niemiecką III
Rzeszę. Blisko 3 miliony ofiar to polscy Żydzi.
Źródło: PAP, Interia, Wikimedia/jewish.org/